Kısaca

Bir olayda gömleğin arkadan yırtıldığı görülür ve yalan açığa çıkar. Kur’an’da sıdk, sözün gerçeğe tam uyması ve bunun dışarıdan bir kanıtla gösterilmesidir. Yani iddia varsa, onay ve eylemle ispat da olmalı.

Türkçedeki izi

sadık

Bu kökten; dürüst ve sözünü tutan kişi.

sadakat

Bu kökten; verilen söze bağlı kalma.

sadaka

Bu kökten; karşılıksız verme, içtenlik göstergesi.

Tanıdık kelimelerle kıyas

• bu kökileعهد(ahit, ahdetmek, ahde vefa)

  Sıdk sözle gerçeğin örtüşmesi ve bunu kanıtlamakla ilgilidir. Ahit verilen sözün ve bağın kendisidir. Kısacası sıdk ispat, ahit içeriktir.

  • 33:23Burada sıdk, verilen ahde bağlı kalmayı fiille gösterenler için geçer.
  • 13:20Burada konu bağın kendisi ve onu bozmamamak.

• bu kökileكيل(kile, ölçek, tartı)

  Sıdk doğru söylemek ve bunu davranışla göstermekle ilgilidir. Kayl alışverişte miktarı eksiksiz vermektir. Kısacası sıdk içten doğruluk, kayl ölçü doğruluğudur.

  • 2:264Burada sadaka, içtenliği ispat eden karşılıksız vermedir.
  • 12:59Burada konu miktarı tam vermek, yani ölçüdür.

Müfessir diliyle

İleri sürülen, vaat edilen veya haber verilen şeyin olguyla tam uyuşması; bu uyumu teyit ve fiille ispat.

Nazâir, iki ekseni gösteriyor: iddia-olgusallık uyumu ve bu uyumun tanıklık/eylemle onaylanması. Meydan okumalardaki “in kuntum sâdiqîn” kalıbı, sözün dışarıda bir kanıtla sınanmasını ister (2:23; 2:94; 10:38; 11:13; 26:31; 27:71; 34:29; 45:25; 56:87; 62:6). II. bâb kullanım “musaddiq/ṣaddaqa”, kendinden öncekine uygunluğu açıkça onaylamayı gösterir (2:41; 5:48; 35:31; 46:12; 28:34; 10:37; 12:111; 39:33). Fiil “ṣadaqa” ve isim “ṣidq”, vaat ve ahdin gerçekleşmesi ile kişide yerleşik doğruluk niteliğini bildirir (3:152; 39:74; 33:23; 6:115; 4:87; 4:122).

Somuttan soyuta

Somut belirtiyle doğrulama: gömleğin yırtılış yönüyle durumun anlaşılması (12:26-27). Buradan toplumsal ve ilahî alana açılır: nikâh hediyesi ve karşılıksız vermek (4:4; 2:264; 2:280), kitapların birbirini teyidi ve vaadin tahakkuku (2:41; 5:48; 39:74).

Kardeş köklerden farkı

• عهدile farkı

  ‘Ahd’ bağın/kayıtlı taahhüdün kendisidir; ‘ṣidq’ ise o bağa uygun davranmanın ve iddiayı gerçeğe uydurmanın ölçüsüdür. ‘Sadakû mâ ‘âhadû’ ifadesi, taahhüdün (ahd) içerik, ṣidqin ise gerçekleşme/doğrulanma olduğunu gösterir.

  • 33:23
  • 3:76
  • 6:152
  • 13:20

• كيلile farkı

  ‘Kayl’ miktar/tartı adaletini ve alışveriş ölçüsünü bildirir; ‘ṣidq’ nicelikten çok olguya uygunluk ve tasdikin öz-dürüstlüğünü vurgular. Ölçüyü eksiksiz vermek ‘kayl’dır; ameli başa kakmayarak geçerli kılmak ‘ṣidq’ın alanındadır.

  • 12:59
  • 12:60
  • 12:65
  • 2:264
  • 6:152

Anlam alanları · 5

1. Meydan okuma ve kanıtla sınama

   İddia gerçekse onu dışsal bir delille göstermek istenir; bu kalıp iddianın olguyla örtüşmesini talep eder.

   • 2:23
   • 2:94
   • 10:38
   • 11:13
   • 26:31
   • 27:71
   • 34:29
   • 45:25
   • 6:40
   • 7:194
   • 56:87
   • 62:6

2. Onaylama ve teyit (tasdîk)

   Önceki kitabın/hakikatin aynılığına şahitlik ve onu doğrulama; başkasının haberini desteklemek.

   • 2:41
   • 2:91
   • 2:101
   • 4:47
   • 5:48
   • 35:31
   • 46:12
   • 10:37
   • 12:111
   • 28:34
   • 37:37
   • 39:33
   • 56:57
   • 70:26

3. Vaat ve ahde sadâkat

   Verilen sözün gerçekleşmesi ve söz-amel uyumu; ilahî kelâmın bozulmaz gerçekliği.

   • 3:152
   • 39:74
   • 33:23
   • 2:177
   • 6:115
   • 4:87
   • 4:122
   • 33:24

4. Karşılıksız vermek ve feragat (ṣadaqa/taṣaddaqa)

   İçtenliğin somut izi olarak ihsan, alacağından vazgeçme ve toplumsal iyilik için verme.

   • 2:196
   • 2:264
   • 2:276
   • 2:280
   • 4:114
   • 9:79
   • 12:88
   • 57:18
   • 5:45
   • 4:4

5. Süregiden doğruluk ve güvenilir yakınlık

   Kişide yerleşik dürüstlük (ṣiddîq) ve güvene dayalı dostluk (ṣadîq).

   • 4:69
   • 19:41
   • 5:75
   • 3:17
   • 24:6
   • 24:61
   • 26:101

Biçimlerin kullanımı

صِدْق

Olguyla tam uygunluk, bozulmaz sahihlik; bu uygunluğun niteliği (6:115; 33:24; 26:84; 10:93).

صَادِق

İddiası olguyla örtüşen; kanıt talebine açık ve sınanan (2:23; 2:94; 26:31; 62:6).

صَدَقَ

Uygun düştü/gerçekleşti; vaat ve ahde fiilen sadık kaldı (3:152; 39:74; 33:23; 12:26).

صَدَّقَ

Başkasının getirdiğini doğru bulup onayladı, teyit etti (28:34; 37:37; 39:33; 56:57).

مُصَدِّق

Öncekiyle uyumu gösteren/doğrulayan; onaylayıcı (2:41; 5:48; 35:31; 46:12).

تَصَدَّقَ

Karşılıksız verdi/feragat etti; içtenliği fiille gösterdi (2:280; 5:45; 12:88).

Güven: Güçlü · incelenen 66 ayetin 51'i açıklandı (%77) · toplam 144 ayetten dengeli örnek

Kökün çok sayıda farklı bağlamda tutarlı biçimde ‘uyum-teyit-fiilî ispat’ ekseninde kullanılması ortak çekirdeği net kılıyor.

Açık soru: ‘Ṣadaqa’nın ihsan anlamıyla ‘ṣidq’ın doğruluk anlamı arasındaki bağ, kullanım bağlamlarından çıkar; etimolojik kesin köprü iddiası yapılmamalıdır.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

49 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:23'de.

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

• كون · 72 ayet
• وعد · 19 ayet
• اله · 71 ayet
• اتي · 34 ayet
• قول · 54 ayet
• يدي · 13 ayet
• كتب · 20 ayet
• بين · 23 ayet
• امن · 28 ayet
• جيا · 16 ayet
• صوم · 3 ayet
• نبا · 11 ayet