Kök

خير

Kur'an'da 196 yerde, 178 ayette geçer.

Önerilen okuma

Kur'an içi çıkarım

Tercihe değer, sonucu daha yararlı ve üstün kılan pay, imkân veya hüküm.

Siyakta çoğu kez seçenekleri tartar ve daha elverişli olanı gösterir: “...o sizin için daha yararlıdır” (2:216; 4:59; 17:35; 62:9). Allah için “en uygun/üstün sağlayan” tarzında süperlatifler kurar: “O, hükmedenlerin en üstünü” (10:109), “rızık verenlerin en üstünü” (5:114; 34:39). Kimi yerlerde nesnel yarar/ganimet anlamı taşır (70:21; 11:86; 27:36) ve “khayrāt” fiil alanlarında süratle yapılan yararlı işlere açılır (2:148; 9:88). Seçim fiilleri de aynı kökten gelir (28:68; 56:20), ‘tercih’ boyutunu pekiştirir.

Somuttan soyuta

Önce somut kazanç/servet ve somut yarar (70:21; 11:86; 27:36), oradan göreli üstünlük değerlendirmesine (2:216; 4:59) ve nihayet ilâhî alanlarda en uygun/üstün olana (3:54; 10:109; 34:39) yükselir.

Kardeş köklerden farkı

  • حسنile farkı

    Hasen/ihsan, işi güzelleştiren nitelik ve nezakete odaklanır; khayr ise seçenekler arasında daha elverişli/üstün sonucu işaret eder.

  • مننile farkı

    Menn, lütfu bizzat vermek/bağışlamak fiilidir; khayr, verilenin yararı veya tercih edilir payın kendisidir.

  • بررile farkı

    Birr, takvayla örülü geniş doğruluk/esenlik alanıdır; khayr, belirli bir durumda daha uygun ve sonuçta kazançlı olanı belirtir.

Anlam alanları · 5

  1. Tercih ve mukayese

    Siyakta iki yol arasında daha elverişli olanı bildirir; ‘... sizin için daha uygundur’ kalıbı yaygındır.

  2. İlâhî üstünlük (süperlatif)

    Allah’ın belirli alanlarda en uygun/üstün sağlayan oluşunu bildirir: hüküm, rızık, bağış, rahmet vb.

  3. Maddi yarar ve kazanç

    Somut kazanç, servet veya helal kâr anlamı taşır; verileni/elde edileni yararlı pay olarak gösterir.

  4. Yararlı işler ve imkânlar (khayrāt)

    Yapılması kazançlı/yerinde olan eylem alanları; bu alanlarda yarışma ve sebat vurgulanır.

  5. Seçme ve seçkinlik

    Seçmek/tercih etmek ve seçim hakkı; kimin seçtiği ve kime ait olduğu belirginleşir.

Güven: Güçlü · incelenen 62 ayetin 34'i açıklandı (%55) · toplam 178 ayetten dengeli örnek

Ayetlerin geniş dağılımında kök, ‘tercih/üstün yarar’ ekseniyle tutarlı ve seçim fiilleriyle destekli kullanılıyor.

Açık soru: Bazı bağlamlarda anlam doğrudan ‘mal/helal kâr’ veya ‘seçim yetkisi’ne kayar; nüansları siyâk belirler.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

55 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:54'de.

FâtihaNâs
Mekkî · 95Medenî · 83
isim · 160sıfat · 30fiil · 6

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

Aldığı yüzler · 29

Aynı üç harf, bu kadar farklı kelime veriyor. Anlam ailesi burada görünür — sözlük anlamıdır, hüküm değildir.

خَيرٞ66خَيرٗا34خَيرُ20خَيرٖ14خَيرٌ12ٱلخَيرَٰتِ7ٱلخَيرِ6بِخَيرٖ5خَيرَ4خَيرًا3ٱلخَيرُ2بِٱلخَيرِ2وَخَيرٌ2ٱلخِيَرَةُ2ٱلأَخيَارِ2لِّلخَيرِ2وَٱختَارَ1ٱلخَيرَٰتُ1بِخَيرٍ1وَخَيرٞ1ٱختَرتُكَ1وَٱلخَيرِ1ٱلخَيرَ1وَيَختَارُ1بِٱلخَيرَٰتِ1ٱختَرنَٰهُم1خَيرَٰتٌ1يَتَخَيَّرُونَ1تَخَيَّرُونَ1

Geçtiği ayetler · ilk 30

  1. 2:54Hani bir zamanlar Musa kavmine dedi ki; Ey kavmim cidden siz o buzağıyı put edinmekle kendi kendinize zulmettiniz, bari gelin Rabbinize tevbe ile dönün de nefislerinizi öldürün. Böyle yapmanız Bârî Teâlânız katında sizin için hayırlıdır, böylece tevbenizi kabul buyurdu. Gerçekten de o Tevvab ve Rahîm'dirخَيرٞ
  2. 2:61Hani bir zamanlar, "Ey Musa, biz tek çeşit yemeğe asla katlanamayacağız, yeter artık bizim için Rabbine dua et de bize yerin yetiştirdiği şeylerden; sebzesinden, kabağından, sarmısağından, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın." dediniz. O da size "O üstün olanı daha aşağı olanla değiştirmek mi istiyorsunuz? Bir kasabaya konaklayın o vakit istediğiniz elbette olacaktır." dedi. Üzerlerine zillet ve meskenet damgası vuruldu ve nihayet Allah'dan bir gazaba uğradılar. Evet öyle oldu, çünkü Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar ve haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı. Evet öyle oldu, çünkü isyana dalıyorlar ve aşırı gidiyorlardıخَيرٌ
  3. 2:103Şayet onlar iman edip de korunmuş olsalardı, elbette Allah tarafından verilecek mükafat çok hayırlı olacaktı. Keşke bunu bilselerdiخَيرٞ
  4. 2:105Ne Kitap ehlinden, ne de müşriklerden hiçbiri, size Rabbinizden bir hayır indirilsin istemez. Allah ise, üstünlüğü, rahmetiyle dilediğine mahsus kılar ve Allah çok büyük lütuf sahibidirخَيرٖ
  5. 2:106Biz bir âyetten her neyi nesheder veya unutturursak, ondan daha hayırlısını yahut mislini getiririz. Bilmez misin ki, Allah her şeye kâdirdirبِخَيرٖ
  6. 2:110Siz namazı hakkıyle kılmaya bakın ve zekatı verin! Kendi nefsiniz için her ne hayır yaparsanız, Allah katında onu bulursunuz. Muhakkak ki, Allah bütün yaptıklarınızı görmektedirخَيرٖ
  7. 2:148Ümmetlerden her birinin bir yönü vardır, o ona yönelir, haydin, hep hayırlara koşun, yarışın. Her nerede olsanız Allah sizi toplar, bir araya getirir. Şüphesiz ki Allah her şeye kâdirdirٱلخَيرَٰتِ
  8. 2:158Gerçekten Safâ ile Merve Allah'ın alâmetlerindendir. Onun için her kim hac veya umre niyetiyle Kâ'be'yi ziyaret ederse, bunları tavaf etmesinde ona bir günah yoktur. Her kim de gönlünden koparak bir hayır işlerse, şüphesiz Allah iyiliğin karşılığını verir, o her şeyi bilirخَيرٗا
  9. 2:180Birinize ölüm geldiği vakit, bir hayır (bir mal) bırakacaksa, babası, anası ve en yakın akrabası için meşru bir surette vasiyet etmek, Allah'tan korkan kimseler üzerine yerine getirilmesi vacib bir hak olarak size farz kılındıخَيرًا
  10. 2:184(Size farz kılınan oruç), sayılı günlerdedir. İçinizden hasta olan veya yolculukta bulunan ise, diğer günlerde, tutamadığı günler sayısınca tutar. Ona dayanıp kalacaklar üzerine de bir yoksulu doyuracak kadar fidye gerekir. Her kim de hayrına fidyeyi artırırsa, hakkında daha hayırlıdır. Bununla beraber, eğer bilirseniz, oruç tutmanız sizin için daha hayırlıdırخَيرٗا
  11. 2:197Hac, bilinen aylardadır. Her kim o aylarda hacca başlayıp kendisine farz ederse; artık hacda kadına yaklaşmak, günah işlemek ve kavga etmek yoktur. Siz hayırdan ne işlerseniz, Allah onu bilir. Kendinize azık edinin. Şüphesiz ki azıkların en hayırlısı Allah korkusudur. Ey akıl sahipleri! Benden korkunخَيرٖ
  12. 2:215Ey Muhammed! Sana nereye infak edeceklerini soruyorlar. De ki: Hayır olarak verdiğiniz nafaka, ana baba, yakınlar, öksüzler, yoksullar ve yolda kalmışlar içindir. Hayır olarak daha ne yaparsanız herhalde Allah onu bilirخَيرٖ
  13. 2:216Savaş size farz kılındı, gerçi o size hoş gelmez. Olabilir ki siz, bir şeyden hoşlanmazsınız; oysa ki o sizin için bir hayırdır. Yine olabilir ki, siz bir şeyi seversiniz, oysaki o sizin için bir kötülüktür. Allah bilir, siz bilmezsinizخَيرٞ
  14. 2:220Dünya ve ahiret hakkında (düşünürsünüz.) Sana bir de yetimlerden soruyorlar. De ki: Onlar hakkında yapacağınız bir ıslah, işlerine karışmamaktan daha hayırlıdır. Eğer onlara karışırsanız, onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah, bozguncuyla ıslah ediciyi bilir, birbirinden ayırd eder. Eğer Allah dileseydi, sizi zora koşardı. Şüphesiz ki Allah çok güçlüdür, hüküm ve hikmet sahibidirخَيرٞ
  15. 2:221Müşrik kadınları, iman etmedikçe nikâhlamayın. Bir müşrik kadın, sizin hoşunuza gitse bile, iman etmiş olan bir cariye herhalde ondan daha hayırlıdır. Müşrik erkeklere de mümin kadınları nikâh ettirmeyin. Bir müşrik, sizin hoşunuza gitse bile, mümin bir köle elbette ondan daha hayırlıdır. Onlar sizi ateşe davet ederler, Allah ise, kendi izniyle cennete ve mağfirete davet ediyor ve âyetlerini insanlara açıklıyor. Umulur ki onlar hatırda tutup, öğüt alırlarخَيرٞ
  16. 2:263Bir tatlı dil ve kusurları bağışlamak, arkasından eza ve gönül bulantısı gelecek bir sadakadan daha hayırlıdır. Allah, hiçbir şeye muhtaç değildir, halimdir, yumuşak davranırخَيرٞ
  17. 2:269Dilediğine hikmet verir, hikmet verilene ise pek çok hayır verilmiş demektir. Ve bunu ancak üstün akıllılar anlarخَيرٗا
  18. 2:271Sadakaları açıkça verirseniz o, ne iyi olur; yok eğer onları gizler de fakirlere öyle verirseniz bu sizin için daha hayırlıdır ve günahlarınızın birçoğunun bağışlanmasına sebep olur. Bilin ki, Allah, her ne yaparsanız hepsinden haberdardırخَيرٞ
  19. 2:272Onları yola getirmek senin boynuna borç değildir, ancak Allah dilediğini yola getirir. Yaptığınız her iyilik sırf kendiniz içindir. Siz yalnızca Allah rızasını gözetmenin dışında infak etmezsiniz. İyilik cinsinden ne infak ederseniz o size aynen ödenir. Size hiçbir şekilde haksızlık yapılmazخَيرٖ
  20. 2:273Sadakalarınızı, kendilerini Allah yoluna adamış olan fakirlere veriniz. Onlar yeryüzünde gezip dolaşmaya güç yetiremezler. Utangaç olduklarından dolayı, bilmeyenler, onları zengin sanırlar. Oysa sen onları yüzlerinden tanırsın. Yüzsüzlük yapıp kimseden birşey de isteyemezler. Ne türden bir iyilik yaparsanız, şüphe yok ki, Allah onu bilirخَيرٖ
  21. 2:280Eğer borçlu darlık içindeyse, ona ödeme kolaylığına kadar bir süre tanıyın. Ve bu gibi borçlulara alacağınızı bağışlayıp sadaka etmeniz eğer bilirseniz sizin için, daha hayırlıdırخَيرٞ
  22. 3:15De ki, size, o istediklerinizden daha hayırlısını haber vereyim mi? Korunan kullar için Rablerinin yanında cennetler var ki, altlarından ırmaklar akar, içlerinde ebedî kalmak üzere onlara, hem tertemiz eşler var, hem de Allah'dan bir rıza vardır. Allah, o kulları görürبِخَيرٖ
  23. 3:26De ki: "Ey mülkün sahibi Allah'ım! Sen mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden de onu çeker alırsın, dilediğini aziz edersin, dilediğini zelil edersin. Hayır Senin elindedir. Muhakkak ki, Sen her şeye kâdirsinٱلخَيرُ
  24. 3:30O gün her nefis, ne hayır işlemişse, ne kötülük yapmışsa onları önünde hazır bulur. Yaptığı kötülüklerle kendi arasında uzak bir mesafe bulunsun ister. Allah, size asıl kendisinden çekinmenizi emreder. Şüphesiz ki Allah, kullarını çok esirgerخَيرٖ
  25. 3:54Onlar hileye başvurdular, Allah da onların tuzağını boşa çıkardı. Allah hileleri boşa çıkaranların en hayırlısıdırخَيرُ
  26. 3:104İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten men eden bir topluluk bulunsun. İşte kurtuluşa eren onlardırٱلخَيرِ
  27. 3:110Siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten vazgeçirmeğe çalışır ve Allah'a inanırsınız. Kitap ehli de inansaydı kendileri için elbette daha hayırlı olurdu. İçlerinden iman edenler de var, ama pek çoğu yoldan çıkmışlardırخَيرَ
  28. 3:114Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emrederler, kötülükten vazgeçirmeye çalışırlar, hayır işlerinde de birbirleriyle yarışırlar. İşte onlar iyi insanlardandırٱلخَيرَٰتِ
  29. 3:115Onlar ne hayır işlerlerse karşılıksız bırakılmayacaklardır. Allah kendisinden gereği gibi sakınanları bilirخَيرٖ
  30. 3:150Hayır! Sizin mevlanız Allah'tır. O, yardım edenlerin en hayırlısıdırخَيرُ

Bu kök 178 ayette geçiyor; ilk 30 tanesi gösteriliyor.

Kök ve kelime çözümlemesi Quranic Arabic Corpus'tan (GNU GPL). NÛR burada anlam yorumu yapmaz.