Kısaca

Bir sınıfta öğretmen masaya eşyaları dizip herkese tek tek gösteriyor. Kur'an'da bu kök bazen böyle sunup görünür kılmayı anlatır. Bazen de bir şeyden el çekmeyi, aldırmamayı. Ayrıca genişlik ve yayılma çağrışımı var: cennetin eni, vadiyi kaplayan bulut gibi.

Türkçedeki izi

arz etmek

Bir şeyi birine sunmak, kökün gösterme yönü.

maruz kalmak

Ortaya konmak ve etkisine bırakılmak anlamıyla bağlantılı.

Tanıdık kelimelerle kıyas

• bu kökileولي(veli, evliya)

  wly yönünü bir yere çevirip bağlanmayı anlatır. arz ise ya bir şeyi ortaya koymak ya da ondan uzak durmaktır. Kısacası wly yön değiştirme ve bağlanma, arz sunma ya da geri durmadır.

  • 6:4Burada yüz çevirmek ilgiyi kesmek demek. Bu arz köküdür.
  • 2:144Burada yüzü belirli bir yöne çevirmek var. wly yönlendirmeyi anlatır.

• bu kökileماي(yüz)

  mAy sayı bildirir. arz ilişkiyi belirler: ya sunma ya uzak durma. Kısacası mAy sayı, arz ilişki hareketidir.

  • 2:31Eşyaları meleklere gösterme var. Bu arzın sergileme yönü.
  • 8:65Burada yüz sayısı geçer. mAy nicelik anlatır.

• bu kökileبيض(beyaz)

  byD renk ve parlaklığı anlatır. arz ise şeyleri ortaya koyma ya da onlardan uzak durmadır; ayrıca genişlik anlamı da taşır. Kısacası byD renk, arz sunma ve uzak durmadır.

  • 3:133Cennetin genişliği anlatılır. Bu arzın genişlik anlamı.
  • 20:22Elin bembeyaz çıkması renk vurgusudur. byD köküdür.

Müfessir diliyle

Bir şeyi karşı tarafa sunup görünür kılmak yahut ondan kenara çekilip ilişiği bırakmak.

I. bâb “X’i Y’ye arz etmek” kalıbında başkasının önüne koyma/teşhir etme sabittir (2:31; 11:18; 18:48; 40:46; 33:72). IV. bâb “عن” ile geldiğinde ilişkiyi kesip ilgilenmeme, uzak tutma ifade eder; hem emredilen hem yerilen örnekleri vardır (6:106; 7:199; 5:42; 6:4; 21:1; 32:22). Aynı kökten isim ‘عَرَض’ dünyanın kısa vadeli payını, yani “öne sürülen/eldeki menfaati” adlandırır (4:94; 8:67; 9:42; 7:169); ‘عَرْض’ ise yanal genişliği bildirir ve ‘عَارِض/عَرِيض’te yayılma-genişleme nüansı görünür (3:133; 57:21; 46:24; 41:51).

Somuttan soyuta

Önce somut: eşyayı meleklere sunma ve inkârcıları ateşe arz etme (2:31; 46:20), vadileri karşılayan yaygın bulut ve cennetin eni (46:24; 3:133). Buradan, ayetlerden el çekme yahut onlara ilgisiz kalma gibi tutumlara açılır (6:4; 21:1).

Kardeş köklerden farkı

• وليile farkı

  ولي yön değiştirme/bağlanma ve bir istikamete çevrilmeyi anlatır; عرض ise ya bir şeyi ortaya koyar ya da ondan el çekip meşguliyeti bırakır. Aynı bağlamda ikisi ayrışır: “geri durma” (عرض) süreğen ilgisizliktir, “dönme” (ولي) yönlendirmedir.

  • 2:83
  • 2:142
  • 2:144
  • 2:149
  • 6:106

• مايile farkı

  مائَة nicelik (belirli sayı) bildirir; ilişkisel bir yöneliş veya sunma anlamı yoktur. عرض ise ilişkide konum değiştirip ilgiyi kesme ya da bir şeyi ortaya koymadır.

  • 2:259
  • 8:65
  • 8:66
  • 2:31
  • 6:4

• بيضile farkı

  ب ي ض renk/parlaklık (aklık) bildirir; nesne sergileme ya da ondan el çekme anlamı taşımaz. عرض’ta sunma/teşhir ve ilgisizlik bulunur; ayrıca yanal genişlik de onun alanıdır.

  • 20:22
  • 27:12
  • 18:100
  • 3:133

Anlam alanları · 5

1. Sunma/teşhir (arz etmek)

   Bir şeyi bir merciin önüne koymak, ona maruz bırakmak; teklif, muhakeme ve hükme konu etme.

   • 2:31
   • 11:18
   • 18:48
   • 18:100
   • 40:46
   • 46:20
   • 46:34
   • 33:72

2. İlişkiyi kesme/aldırmama (i‘râz)

   Bir şeyden el çekmek, ona kulak vermemek; bazen tedbir olarak emredilir, bazen ayıplanır.

   • 6:4
   • 21:1
   • 21:24
   • 21:32
   • 4:63
   • 5:42
   • 7:199
   • 28:55
   • 6:106
   • 32:22
   • 53:29

3. Geçici pay/fırsat (عَرَضُ الدُّنْيَا)

   Eldeki, kolay erişilen; öne sürülen ve peşine düşülen kısa vadeli menfaat.

   • 4:94
   • 7:169
   • 8:67
   • 9:42

4. Yanal yayılım/genişlik

   Mekânsal en: genişlik, yayılan kütle; ‘bulut kütlesi’, ‘geniş dua’ gibi genişleyip yayılma çağrışımı.

   • 3:133
   • 57:21
   • 46:24
   • 41:51

5. Dolaylı beyan/öne sürme

   Açık etmeksizin ima ederek ortaya koyma; bir şeyi hedef/vasıta kılarak öne sürme.

   • 2:235
   • 2:224
   • 66:3

Biçimlerin kullanımı

أَعْرَضَ

عن ile: el çekmek, ilgiyi bırakmak; bazen tedbiren uzak durmak.

مُّعْرِضُون

Sürekli ilgisiz/uzak duran kimseler; çağrıya katılmayanlar.

عَرَضَ

على ile: birini/bir şeyi başkasının önüne koymak, sergilemek/teşhir etmek.

عَرَّضَ

Dolaylı söylemek, üstü kapalı ima ile ortaya koymak.

Güven: Orta · incelenen 61 ayetin 30'i açıklandı (%49) · toplam 72 ayetten dengeli örnek

Kullanımlar yoğundur ve tutarlıdır; ancak ‘genişlik’ ile ‘geçici pay’ anlamlarının kök içi ilişkisi bağlamdan kurulmakta, bazı nüanslar (ör. عَرِيض) yoruma açıktır.

Açık soru: ‘عَرْض (genişlik)’ ile ‘عَرَض (geçici pay)’ yazımca ortak, anlamca ayrışır; Kur’an bunları bağlamla ayırır, eşleştirme zorlama olmamalıdır.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

35 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:31'de.

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

• جهل · 4 ayet
• ذكر · 12 ayet
• اتي · 14 ayet
• كون · 19 ayet
• خبر · 4 ayet
• اله · 24 ayet
• ايي · 10 ayet
• دنو · 6 ayet
• مرر · 3 ayet
• بغي · 5 ayet
• انس · 5 ayet
• حدث · 3 ayet