Kök

امر

Kur'an'da 248 yerde, 226 ayette geçer.

Önerilen okuma

Kur'an içi çıkarım

Kısaca

Bir düdük çalar, gemi rotasını değiştirir. Kur’an’daki emir, yetkiden çıkan yön ve bu yönün işletilmesidir: rüzgâr ve gemi onun emriyle gider, toplumda iyiliğe çağrı da kötülüğe sürükleme de böyledir. En üstte Allah “Ol” der ve olur, insanlar da kendi planlarını yürütür.

Türkçedeki izi

emir
Yetkili kişinin verdiği yön ve karar.
emretmek
Birine yapılacak şeyi açıkça söylemek.
amir
Emir veren, yöneten kişi.

Tanıdık kelimelerle kıyas

  • bu kökileسخر(müsahhar)

    Bu kardeş, boyun eğdirip işletmeye koymaktır. Emir ise yönü ve kararı belirler. Kısacası bu kardeş yaptırır, emir neyin yapılacağını belirler.

    • 21:81Burada kardeş kök var: rüzgâr boyun eğdiriliyor ve işletiliyor.
    • 13:2Burada emir var: bütün işleri O yönetiyor.

  • bu kökileحبط()

    Bu kardeş, yapılanı boşa çıkarır. Emir ise gidişatı belirler ve sonuçlanmasını sağlar. Kısacası bu kardeş iptal eder, emir rotayı kurar.

    • 3:22Burada kardeş kök var: ameller boşa gidiyor.
    • 2:275Burada emir var: hüküm Allah’a bırakılıyor.

  • bu kökileجري(cereyan, cereyan etmek)

    Bu kardeş, akmak ve gitmektir. Emir ise akışın yönünü ve çerçevesini koyar. Kısacası bu kardeş harekettir, emir sevktir.

    • 14:32Burada kardeş kök var: gemiler yüzüp gider, akış anlatılır.
    • 36:82Burada emir var: Ol denir ve olur.

Müfessir diliyle

Bir merciin belirleyip yürürlüğe koyduğu yön/karar ve buna bağlı gidişat.

Amr, yetkeden çıkan belirleyici yönlendirme ve onun işletilmesi/sonuçlanmasıdır: Allah’ın kozmik yönetimi “yudabbiru’l‑amr” (10:3; 13:2), yaratma fermanı “إذا قضى أمراً” ve “كن فيكون” (19:35; 36:82; 40:68), ilâhî müdahalenin gelişi “جاء أمرنا” (11:58; 11:76; 23:27). İnsan düzeyinde ise yönlendirme fiili hem hayra hem şerre uzanır: marufu öngörmek (3:110; 9:112), hayâsıza sevk (2:268; 24:21). Amr, ayrıca toplulukların kararlaştırdığı “tasarı/plan” ve onu yürütme anlamını da taşır (10:71; 12:102; 21:93).

Somuttan soyuta

Somut düzlemde amr, varlıkları harekete geçiren yön veriştir: rüzgâr ve gemi “bi‑amrihi” hareket eder (21:81; 14:32; 16:12). Buradan, şer‘î yönlendirmeye (4:58; 16:50) ve nihayet kozmik yaratma fermanına (36:82; 65:12; 17:85) yükselir; içsel dürtüye kadar iner (12:53).

Kardeş köklerden farkı

  • سخرile farkı

    S-x-r, şeyleri boyun eğdirip işletmeye koymaktır; amr ise o işleyişi tayin eden yön/fermandır. Boyun eğdirme amr’a bağlı olarak işler: “مُسَخَّرَاتٍ بِأَمْرِهِ” ve “لِتَجْرِي فِي الْبَحْرِ بِأَمْرِهِ” (yön veren amr, yürütme s‑x‑r).

  • حبطile farkı

    H-b-t, yapılanların değerini düşürüp hükümsüz kılmaktır; amr ise yön/karar ve ona bağlı gidişattır. Birinde eylemin akıbeti silinir (3:22; 18:105), diğerinde akıbetin tayini bizzat merciin yetkisindedir: “وأمره إلى الله” (2:275).

  • جريile farkı

    J-r-y, akmak/seyretmek fiilidir; amr bu akışı belirleyen yön/fermandır: “تجري بأمره” (21:81; 14:32). J-r-y hareketin kendisi, amr hareketin çerçevesi ve sevkidir (13:2).

Anlam alanları · 5

  1. Kozmik yönetim ve yaratma fermanı

    Amr, âlemin sevk ve tertibini ve yaratma fermanını ifade eder: yönetmek, belirlemek, indirmek.

  2. İlâhî kararın tecellisi (müdahale/akıbet)

    Amr’ın gelişi, dönülmez bir hükmün vukuunu gösterir; yardım/azap ve nihai sonuç bu çerçevede belirir.

  3. Şer‘î yönlendirme (Allah’tan kullara; meleklerin itası)

    Yetkeden gelen açık yönlendirme: yapılması istenenleri bildirme ve buna eksiksiz itaat.

  4. İnsanî telkin/direktif (hayra veya şerre sevk)

    İyilik için yönlendirme ve kötülüğe sürükleyen telkin aynı fiille görünür; muhatap topluluktur.

  5. Toplumsal/kişisel tasarı ve yürütüm

    Toplulukların veya bireyin kararlaştırdığı gidişat, plan ve onun yönetimi/sonucu.

Biçimlerin kullanımı

أَمَّارَة
Sürekli dürten/itta‘a sevk eden içsel itki (nefiste şerre sevk).
إِمْر
Ağır, olağan dışı görülen iş/hal (şiddetle yadırganan durum).

Güven: Güçlü · incelenen 64 ayetin 44'i açıklandı (%69) · toplam 226 ayetten dengeli örnek

Kök çok sayıda ve farklı bağlamlarda geçti; kozmik, şer‘î, toplumsal ve içsel kullanımlar birbirini teyit ediyor.

Açık soru: Amr’ın ‘yön/ferman’ ile ‘tasarı/gidişat’ anlamları siyâka göre ayrılır; bazı yerlerde ikisi iç içe olabilir.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

61 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:27'de.

FâtihaNâs
Mekkî · 143Medenî · 83
isim · 168fiil · 79sıfat · 1

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

Aldığı yüzler · 83

Aynı üç harf, bu kadar farklı kelime veriyor. Anlam ailesi burada görünür — sözlük anlamıdır, hüküm değildir.

أَمرٗا14ٱلأَمرِ13أَمرُ13ٱلأَمرُ12أَمرِ9بِأَمرِهِ8أَمَرَ7ٱلأُمُورُ7ٱلأَمرَ7أَمرُنَا7أَمرِي7أَمرٖ6أَمرِهِ6وَأُمِرتُ6أَمرِنَا5ٱلأُمُورِ5أُمِرتُ5يَأمُرُ5أَمرَهُم5يَأمُرُكُم4بِأَمرِهِٓ4وَيَأمُرُونَ4وَأمُر4أَمرَ4أَمرِهِم4يَأمُرُونَ3تَأمُرُونَ3أُمِرُوٓاْ3وَٱلأَمرُ3أَمرًا3تُؤمَرُونَ2وَلَأٓمُرَنَّهُم2أُمِرتَ2أَمَرَهُم2تُؤمَرُ2يُؤمَرُونَ2بِأَمرِ2بِأَمرِنَا2أَمرِهَا2أَتَأمُرُونَ1

Geçtiği ayetler · ilk 30

  1. 2:27Onlar ki, söz verip andlaştıktan sonra Allah'a verdikleri sözü bozarlar. Allah'ın birleştirmesini emrettiği şeyi (iman ve akrabalık bağlarını) keserler ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar. İşte zarara uğrayanlar onlardırأَمَرَ
  2. 2:44İnsanlara iyiliği emreder de kendinizi unutur musunuz? Halbuki kitab (Tevrat)ı okuyorsunuz. Hâlâ aklınızı başınıza almayacak mısınızأَتَأمُرُونَ
  3. 2:67Hani bir zamanlar Musa kavmine demişti ki Allah, size bir bakara (sığır) boğazlamanızı emrediyor. Onlar da "ayol sen bizimle eğleniyor, alay mı ediyorsun?" dediler. Musa da: "Böyle cahillerden biri olmaktan Allah'a sığınırım." dediيَأمُرُكُم
  4. 2:68Onlar, "Bizim için Rabbine dua et, her ne ise onu bize açıklasın." dediler. Musa, "Rabbim buyuruyor ki, o ne pek yaşlı, ne de pek taze, ikisi arası dinç bir sığırdır, haydi emrolunduğunuz işi yapınız." dediتُؤمَرُونَ
  5. 2:93Bir zamanlar size, "verdiğimiz kitaba kuvvetle sarılın ve onu dinleyin." diye Tûr'u tepenize kaldırıp mîsakınızı aldık. (O yahudiler): "Duyduk, dinledik, isyan ettik." dediler, kâfirlikleri yüzünden o danayı yüreklerinde besleyip büyüttüler. De ki, " Eğer siz mümin kimseler iseniz, bu imanınız size ne çirkin şeyler emrediyorيَأمُرُكُم
  6. 2:109Ehli kitaptan birçoğu arzu etmektedir ki, sizi imanınızdan sonra çevirip kâfir etsinler: Hak kendilerine iyice belirdikten sonra bile sırf nefsaniyetlerinden ve kıskançlıktan dolayı bunu yaparlar. Buna rağmen siz şimdi af ile, hoşgörüyle davranın tâ Allah emrini verinceye kadar. Şüphe yok ki Allah her şeye kâdirdirبِأَمرِهِٓ
  7. 2:117O, göklerin ve yerin yoktan var edicisidir ve O, bir işin olmasını murad edince, ona yalnızca "ol!" der, o da hemen oluverirأَمرٗا
  8. 2:169O size hep çirkin ve murdar işleri emreder, Allah'a karşı bilmediğiniz şeyler söylemenizi isterيَأمُرُكُم
  9. 2:210Onlar sadece gözetiyorlar ki, Allah, buluttan gölgelikler içinde meleklerle birlikte geliversin de iş bitiriliversin. Halbuki bütün işler Allah'a döndürülüp götürülürٱلأَمرُ
  10. 2:222Ey Muhammed! Sana kadınların ay başı halinden de soruyorlar. De ki: O bir eziyettir Onun için ay başı halinde oldukları zaman kadınlardan çekilin ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. İyice temizlendikleri zaman ise Allah'ın emrettiği yerden onlara varın, yaklaşın Şüphesiz ki Allah çok tövbe edenleri de sever, çok temizlenenleri de severأَمَرَكُمُ
  11. 2:268Şeytan sizi fakirlikle korkutup çirkin çirkin şeylere teşvik eder. Allah da lütfundan ve bağışlamasından birtakım vaatlerde bulunuyor. Allah'ın lütfu geniştir. O herşeyi bilendirوَيَأمُرُكُم
  12. 2:275Riba (faiz) yiyen kimseler, şeytan çarpan kimse nasıl kalkarsa ancak öyle kalkarlar. Bu ceza onlara, "alışveriş de faiz gibidir" demeleri yüzündendir. Oysa Allah, alışverişi helal, faizi de haram kılmıştır. Bundan böyle her kim, Rabbinden kendisine gelen bir öğüt üzerine faizciliğe son verirse, geçmişte olanlar kendisine ve hakkındaki hüküm de Allah'a kalmıştır. Her kim de yeniden faize dönerse işte onlar cehennem ehlidirler ve orada süresiz kalacaklardırوَأَمرُهُٓ
  13. 3:21Allah'ın âyetlerini inkâr edenler ve haksız yere peygamberleri öldürenler, insanlar içinde adaleti emredenlerin canına kıyanlar yok mu? Bunlarıacıklı bir azapla müjdeleيَأمُرُونَ
  14. 3:47(Meryem): "Ey Rabbim, bana bir beşer dokunmamışken benim nasıl çocuğum olur?" dedi. Allah: "Öyle ama, Allah dilediğini yaratır, bir şeyin olmasını dilediğinde ona sadece 'ol!' der, o da hemen oluverir." dediأَمرٗا
  15. 3:80Ve O size: "Melekleri ve peygamberleri tanrılar edinin." diye de emretmez. Siz müslüman olduktan sonra, size hiç inkârı emreder miيَأمُرَكُم
  16. 3:104İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten men eden bir topluluk bulunsun. İşte kurtuluşa eren onlardırوَيَأمُرُونَ
  17. 3:109Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah'ındır. Bütün işler Allah'a döndürülürٱلأُمُورُ
  18. 3:110Siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten vazgeçirmeğe çalışır ve Allah'a inanırsınız. Kitap ehli de inansaydı kendileri için elbette daha hayırlı olurdu. İçlerinden iman edenler de var, ama pek çoğu yoldan çıkmışlardırتَأمُرُونَ
  19. 3:114Allah'a ve ahiret gününe inanırlar, iyiliği emrederler, kötülükten vazgeçirmeye çalışırlar, hayır işlerinde de birbirleriyle yarışırlar. İşte onlar iyi insanlardandırوَيَأمُرُونَ
  20. 3:128Bu işten sana hiçbir şey düşmez. (Allah), ya onların tevbesini kabul eder, yahut onlara, zalim olduklarından dolayı azab ederٱلأَمرِ
  21. 3:147Onların sözleri ancak: "Rabbimiz! Bizim günahlarımızı ve işlerimizdeki taşkınlıklarımızı bağışla ve (yolunda) ayaklarımızı diret, Kâfirler güruhuna karşı da bize yardım et!" demekten ibarettiأَمرِنَا
  22. 3:152Siz Allah'ın izni ile düşmanlarınızı öldürürken, Allah, size olan vaadini yerine getirmiştir. Allah size sevdiğiniz (galibiyeti) gösterdikten sonra zaafa düştünüz. (Peygamber'in verdiği) emir hakkında tartışmaya kalkıştınız ve isyan ettiniz. Kiminiz dünyayı istiyordu, kiminiz ahireti istiyordu. Sonra Allah sizi, denemek için onlardan geri çevirdi ve sizi bağışladı. Allah müminlere karşı çok lütufkârdırٱلأَمرِ
  23. 3:154Sonra o kederin ardından (Allah) üzerinize öyle bir eminlik, öyle bir uyku indirdi ki, o, içinizden bir zümreyi örtüp bürüyordu. Bir zümre de canları sevdasına düşmüştü. Allah'a karşı, cahiliyet zannı gibi, hakka aykırı bir zan besliyorlar ve "Bu işten bize ne?" diyorlardı. De ki: "Bütün iş Allah'ındır". Onlar sana açıklamayacaklarını içlerinde saklıyorlar (ve) diyorlar ki: "Bize bu işten bir şey olsaydı burada öldürülmezdik". Onlara şöyle söyle: "Eğer siz evlerinizde olsaydınız bile, üzerlerine öldürülmesi yazılmış olanlar yine muhakkak yatacakları (öldürülecekleri) yerlere çıkıp gidecekti. Allah (bunu) göğüslerinizin içindekini denemek ve yüreklerinizdekini temizlemek için yaptı. Allah göğüslerin içinde olanı bilirٱلأَمرِ
  24. 3:159Sen (o zaman), sırf Allah'ın rahmetiyle onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, onlar senin etrafından dağılıp giderlerdi. Artık onları sen bağışla, onlar için Allah'dan mağfiret dile. (Yapacağın) işlerde onlara da danış, bir kere de azmettin mi, artık Allah'a dayan. Muhakkak ki Allah kendine dayanıp güvenenleri severٱلأَمرِ
  25. 3:186Muhakkak siz, mallarınız ve canlarınız hususunda imtihan olunacaksınız. Sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve Allah'a ortak koşanlardan size eziyet verici bir çok söz işiteceksiniz. Eğer sabreder ve Allah'dan gereği gibi korkarsanız, şüphesiz işte bu azmi gerektiren işlerdendirٱلأُمُورِ
  26. 4:37Onlar ki hem kıskanır, cimrilik ederler, hem de herkese cimrilik tavsiye ederler ve Allah'ın kendilerine lütfundan verdiği nimeti gizlerler. Biz kâfirlere alçaltıcı bir azap hazırladıkوَيَأمُرُونَ
  27. 4:47Ey kendilerine kitap verilenler! Gelin yanınızda bulunan (Tevrat)ı tasdik etmek üzere indirdiğimiz bu kitaba iman edin. Biz birtakım yüzleri silip de enselerine çevirmeden yahut cumartesi halkını (yahudileri) lanetlediğimiz gibi onları lanetlemeden önce iman edin. Yoksa Allah'ın emri mutlaka yerine gelecektirأَمرُ
  28. 4:58Allah size, emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emrediyor. Allah, bununla size ne güzel öğüt veriyor. Şüphesiz ki Allah her şeyi hakkıyla işiten, hakkıyla görendirيَأمُرُكُم
  29. 4:59Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygambere de itaat edin ve sizden olan emir sahibine de itaat edin. Eğer herhangi bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz; Allah'a ve ahiret gününe gerçekten inanıyorsanız, onu Allah ve Resulüne arz edin. Bu, daha iyidir ve sonuç bakımından da daha güzeldirٱلأَمرِ
  30. 4:60Şunları görmüyor musun? Kendilerinin sana indirilene ve senden önce indirilene inandıklarını ileri sürüyorlar da tağuta inanmamaları kendilerine emrolunduğu halde, tağut önünde muhakemeleşmek istiyorlar. Şeytan da onları bir daha dönemeyecekleri kadar iyice sapıklığa düşürmek istiyorأُمِرُوٓاْ

Bu kök 226 ayette geçiyor; ilk 30 tanesi gösteriliyor.

Kök ve kelime çözümlemesi Quranic Arabic Corpus'tan (GNU GPL). NÛR burada anlam yorumu yapmaz.