Kısaca

Atölyede bir usta, zırhın halkalarını tek tek ayarlar. Mesela ayın durakları ve yağmurun miktarı da böyle ayarlı gider; sonra iş, her varlığın payına ve vaktine bağlanır. Bu kök, ölçü koymayı ve o ölçüye göre dilediğini yapmayı, ayrıca değeri yerli yerince bilmeyi anlatır.

Türkçedeki izi

kader

Yazgı ve pay demektir; kökteki ölçü fikrini taşır.

takdir

Değer vermek ve planlamak için kullanırız; ölçü kurmaktır.

kadir kıymet

Bir şeyin değerini yerinde bilmek anlamını taşır.

Tanıdık kelimelerle kıyas

• bu kökileحلم(halim selim, Halim)

  Bu kök ölçü koyar ve uygular. Hilm tepkiyi erteler ve yumuşak davranır. Kısacası bu kök düzenler ve yapar, hilm sabreder.

  • 25:2Burada her şeyi ölçüye göre düzenleme anlatılır. Ölçü koyup yürütme var.
  • 2:263Burada halim geçer. Yumuşaklık ve erteleme öne çıkar.

• bu kökileقهر(kahır, kahretmek, Kahhar)

  Bu kök ölçüye göre verir ve yapar. Kahır bastırır ve zorlar. Kısacası bu kök ölçer ve yürütür, kahır ezer.

  • 42:27Rızık ölçüyle indirilir. Ölçülü paylaştırma anlatılır.
  • 13:16Burada Kahhar geçer. Üstün gelip boyun eğdirme vurgusu var.

• bu kökileحكم(hüküm, hakim, hikmet)

  Bu kök pay, miktar ve süre belirler ve uygular. Hüküm kökü kural koyar ve yargılar. Kısacası bu kök paylaştırır ve yürütür, hüküm kural koyar.

  • 54:49Her şeyin bir kadere göre yaratıldığı söylenir. Ölçü ve plan var.
  • 2:209Burada hakîm geçer. Kural ve hikmet bildirir.

Müfessir diliyle

Varlıklara ölçü ve sınır koymak; buna göre dilediğini gerçekleştirecek etki ve yetkiye sahip olmak.

II. bâb ve masdar kullanımları kozmik ve dünyevî “ölçüleme/planlama”yı gösterir (10:5; 36:38; 36:39; 6:96; 25:2; 54:49). İsm-i fâil ve sıfatlar ise sonuç doğurma kudretini, engellenmeyen icrayı bildirir (2:20; 46:33; 70:40; 23:95). “حق قدره” ve “ليلة القدر” örnekleri, “değerini yerli yerince belirleme” yönünü açar (6:91; 39:67; 97:2).

Somuttan soyuta

Zırh halkalarının ölçüsünü ayarlamaktan (34:11), ayın menzillerine ve suyun miktarına (36:39; 23:18) uzanan somut düzen; oradan mahlûkatın payına, ecele ve zamana yayılmış genel taksime yükselir (54:49; 56:60; 32:5) ve nihayet ilâhî icraya bağlanır (2:20; 57:2).

Kardeş köklerden farkı

• حلمile farkı

  HLM, tepkiyi erteleyen yumuşak tutumu ve müsamahayı anlatır; QDR ise ölçü koyup o ölçüye göre icrayı gerçekleştirmeyi vurgular.

  • 2:20
  • 25:2
  • 2:263
  • 2:225

• قهرile farkı

  QHR baskınlaştırma ve boyun eğdirmeyi öne çıkarır; QDR ölçülü tahsis ve yetkin icrayı, zorlamayı şart koşmadan bildirir.

  • 6:18
  • 13:16
  • 36:39
  • 42:27

• حكمile farkı

  HKM hüküm ve hikmetle norm koymadır; QDR ise varlıklara pay, miktar ve süre takdir edip fiilen yürütmedir.

  • 54:49
  • 13:8
  • 2:209
  • 3:18

Anlam alanları · 5

1. Kozmik ölçü ve nizam

   Güneş, ay ve fecrin işleyişi; her şeyin belirlenmiş oran ve programa göre yürütülmesi.

   • 6:96
   • 10:5
   • 36:38
   • 36:39
   • 25:2
   • 54:49

2. Rızık ve inişlerin ölçülü tahsisi

   Su, rızık ve hazinelerin belirli miktarlar hâlinde indirilmesi ve paylaştırılması.

   • 23:18
   • 42:27
   • 15:21
   • 30:37
   • 34:39
   • 28:82

3. İlâhî yetkin tasarruf

   Yaratma, diriltme, gidermeye veya vermeye muktedir olma; fiilin neticesini kesinleştirme.

   • 2:20
   • 6:17
   • 46:33
   • 41:39
   • 57:2
   • 22:6

4. İnsanî yeterlik ve acziyet

   İnsanın bir alan üzerinde hâkimiyet vehmi veya gerçek güçsüzlüğü; elde edememe.

   • 10:24
   • 48:21
   • 2:264
   • 14:18
   • 16:76
   • 57:29

5. Değer/kıymet tayini ve zihinsel hesap

   Allah’ı yerli yerince değerlendirme ve bir zamanın/değerin seçkin kılınması; düşünerek ölçüp biçme.

   • 6:91
   • 39:67
   • 97:2
   • 74:18
   • 74:20

Biçimlerin kullanımı

قَدِير

Engellenmeyen icra sahibi; sonuçları dilediği yönde gerçekleştiren otorite.

قَادِر

Belirli bir alan/iş üzerinde etkide bulunabilen; hâkim olan.

مُّقْتَدِر

Üstün ve kuşatıcı bir kabiliyetle icra eden, her yönden yetkin.

تَقْدِير

Konulan ölçü ve düzen; oranlayıp programlama fiilinin kendisi.

Güven: Güçlü · incelenen 61 ayetin 29'i açıklandı (%48) · toplam 121 ayetten dengeli örnek

Ayetler kökün hem ölçü/taksim hem de icra/yeterlik boyutlarını yaygın ve tutarlı biçimde gösteriyor.

Açık soru: 21:87’de “لَنْ نَقْدِرَ عَلَيْهِ” bağlama göre “daraltmak/sıkmak” nüansına işaret eder; fiilin bu yönü yer yer kabiliyet anlamıyla iç içedir.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

58 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:20'de.

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

• شيا · 64 ayet
• كلل · 45 ayet
• بسط · 10 ayet
• ارض · 31 ayet
• اله · 64 ayet
• سمو · 26 ayet
• رزق · 14 ayet
• موه · 9 ayet
• خلق · 16 ayet
• مثل · 13 ayet
• علم · 28 ayet
• ملك · 13 ayet