Kök

ابو

Kur'an'da 117 yerde, 104 ayette geçer.

Önerilen okuma

Kur'an içi çıkarım

Kısaca

Bir evde kardeşler, babalarının sevgisini konuşur; biri babasına “Ey babamız” der. Sonra söz iki ebeveyne ve daha yukarıdaki atalara açılır. Bu halka kimliği, mirası ve ev sınırlarını belirler. Ataların yolu otorite diye savunulur, vahiy buna itiraz eder. İman tercihi ve mesafe burada sınanır.

Türkçedeki izi

ebeveyn
Ebeveyn, Arapçada iki ebeveyn anlamına gelir, bu kökten.
Ebu
Ebu, baba anlamlı künye başıdır, bu kökten.

Müfessir diliyle

Bir kimsenin nesebinde kendisini önceleyen üst halka; koruma, miras ve örfün başlıca aktarıcı konumu.

Arapça أب tekil olarak en yakın üst halkayı bildirir (12:8, 19:28, 28:25), أَبَوَان ikili biçimi ise ebeveyn çiftini kapsar (4:11, 12:100). Plural آباء doğrudan yukarı kuşakları ve daha geniş soyu ifade eder; kimlik ve nispeti tayin eder (33:5), din/örf aktarımında otorite alınarak ileri sürülür (2:170, 21:53-54). Bu konum, iman–velayet tercihlerinde sınanır (9:23) ve hukuki sınırlarda belirleyicidir (4:22, 24:31).

Somuttan soyuta

Somut en yakın üst halkadan (أب) başlar; ikili ebeveyne (أبوان) genişler; ardından çoklu ve ilk kuşaklara (آباء، الأولون) uzanarak kimlik ve gelenek otoritesine mecazi/kurumsal bir anlam kazanır (2:170, 43:23; 33:5).

Anlam alanları · 6

  1. Yakın üst halka (doğrudan hami)

    Kişinin en yakın üst nesep bağı; sevgi, koruma ve hitap sahnesi.

  2. Ebeveyn çifti ve üst kuşak

    İkili yapı ebeveyni kapsar; aynı kök daha üst erkek atalara da genişler.

  3. Nesep ve hukuk (nispet, miras, nikâh, mahremiyet)

    Kimliğin doğru nispeti, pay ve yasak sınırları bu üst halkaya göre belirlenir.

  4. Örf/din aktarımı ve itiraz odağı

    Üst kuşağın yolu otorite diye savunulur; vahiy buna karşı hakem yapılır.

  5. İman–velayet sınaması ve dua

    Üst kuşakla bağlılık, iman tercihinde imtihan olur; bağışlanma/duruş ifadeleri yer alır.

  6. Delil ve diriliş tartışması

    Önceki kuşaklar diriliş/kanıt polemiğinde ölçü veya meydan okuma konusu yapılır.

Biçimlerin kullanımı

أَبٌ
En yakın erkek üst halka; hami/otorite muhatabı.
آبَاء
Üst kuşaklar; soyu ve geleneği taşıyan/temsil eden önce gelenler.
أَبَوَان
Ebeveyn çifti; üst halkanın iki kanadı olarak pay/konum sahibi.

Güven: Güçlü · incelenen 60 ayetin 35'i açıklandı (%58) · toplam 104 ayetten dengeli örnek

Biçimler çok sayıda ve farklı sahalarda tutarlı şekilde aynı çekirdeğe işaret ediyor.

Açık soru: Aynı kök, bağlama göre en yakın erkek üst halkadan daha uzak erkek atalara, hatta ebeveyn çiftine genişleyebilir; yorumda mahallî bağlamı gözetmek gerekir.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

37 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:133'de.

FâtihaNâs
Mekkî · 86Medenî · 18
isim · 117

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

Aldığı yüzler · 51

Aynı üç harf, bu kadar farklı kelime veriyor. Anlam ailesi burada görünür — sözlük anlamıdır, hüküm değildir.

لِأَبِيهِ9يَـٰٓأَبَتِ8ءَابَآءَنَا7ءَابَآؤُنَا6ءَابَآؤُكُم5ءَابَآؤُهُم4وَءَابَآؤُكُم4أَبِيكُم4يَـٰٓأَبَانَا4ءَابَآءَنَآ3ءَابَآءَكُم3ءَابَآئِهِم3أَبِي3وَءَابَآءَهُم3ءَابَآئِكُمُ3ءَابَآءَهُم3أَبَوَاهُ2يَـٰٓأَبَانَآ2أَبُوهُم2أَبَوَيهِ2لِأٓبَآئِهِم2ءَابَآئِنَا2وَءَابَآؤُنَا2ءَابَآئِهِنَّ2أَوَءَابَآؤُنَا2بِـَٔابَآئِنَآ2ءَابَآئِكَ1وَلِأَبَوَيهِ1أَبَوَيكُم1ءَابَآؤُنَآ1أَبَوَيكَ1أَبِينَا1أَبَانَا1أَبَاهُم1ءَابَآءِيٓ1أَبَاهُ1أَبِيهِم1أَبٗا1أَبَاكُم1أَبِيٓ1

Geçtiği ayetler · ilk 30

  1. 2:133Yoksa siz de olaya şahit mi oldunuz; Yakub'a ölüm hali gelip çattığı zaman, oğullarına; "Benden sonra neye ibadet edeceksiniz?" dediği zaman, oğulları; "Senin Allah'ına ve ataların İbrahim, İsmail ve İshak'ın Allah'ına, tek olan o Allah'a ibadet edeceğiz. Biz ancak O'na boyun eğen müslümanlarız." dedilerءَابَآئِكَ
  2. 2:170Onlara: "Allah'ın indirdiğine uyun." dendiği vakit de: "Yok, atalarımızı neyin üzerinde bulduysak ona uyarız." dediler. Ya ataları bir şeye akıl erdiremez ve doğruyu seçemez idiyseler de mi onlara uyacaklarءَابَآءَنَآ
  3. 2:200Nihayet hac ibadetlerinizi bitirdiğiniz zaman, önceleri babalarınızı andığınız gibi, hatta daha kuvvetli bir anışla Allah'ı anın. İnsanlardan kimisi: "Ey Rabbimiz! Bize dünyada ver!" der. Onun için ahirette hiçbir kısmet yokturءَابَآءَكُم
  4. 4:11Allah size evlatlarınızın miras taksimini şöyle emrediyor: Çocuklarınızda, erkeğe iki kadın payı kadar, eğer hepsi kadın olmak üzere ikiden de fazla iseler, bunlara mirasın üçte ikisi ve eğer bir tek kadın ise o zaman ona malın yarısı vardır. Eğer ölen, ana ve baba ile birlikte çocuklar da bırakmışsa ana babanın her birine ölenin terekesinden altıda bir; şâyet ölenin çocuğu yok da, mirasçı olarak ana ve babası kalmışsa, ananın payı üçte birdir. Eğer ölenin kardeşleri varsa terekenin altıda biriananındır. Bu paylar, ölenin borçları ödenip, vasiyeti de yerine getirildikten sonra hak sahiplerine verilir. Baba ve çocuklardan, hangisinin size fayda bakımından daha yakın olduğunu, siz bilmezsiniz. Bütün bunlar Allah tarafından farz kılınmıştır. Şüphesiz Allah alîmdir, hakîmdirوَلِأَبَوَيهِ
  5. 4:22Cahiliye devrinde geçenler müstesna, babalarınızın nikahladığı kadınlarla evlenmeyiniz. Şüphe yok ki o, pek çirkindi, iğrenç idi, o ne fena bir âdettiءَابَآؤُكُم
  6. 5:104Onlara: " Allah'ın indirdiği (kitabı)ne ve peygamber'e gelin" dendiği zaman: " Atalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter" derler. Ataları bir şey bilmeyen ve doğru yolu da bulamayan kimseler olsa da mıءَابَآءَنَآ
  7. 6:74İbrahim, babası Âzer'e demişti ki: "sen putları tanrı mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini açık bir sapıklık içinde görüyorumلِأَبِيهِ
  8. 6:87Babalarından, çocuklarından ve kardeşlerinden bazılarını da (üstün kıldık). Onları seçtik ve doğru yola ilettikءَابَآئِهِم
  9. 6:91Onlar: "Allah insanlara hiçbir şey göndermemiştir" demekle, Allah'ı gereği gibi tanıyamadılar. De ki: Musa'nın insanlara aydınlık ve hidayet olmak üzere getirdiği, sizin parça parça kâğıtlara çevirdiğiniz, bir kısmını belli ettiğiniz, birçoğunu gizlediğiniz; sizinle babalarınızın, sayesinde bilmediğiniz birçok şeyleri öğrendiğiniz Kitab'ı kim gönderdi? (Onlara karşı sen) "Allah" de. Sonra onları bırak, boş laflara dalarak oyalansınlarءَابَآؤُكُم
  10. 6:148Allah'a ortak koşanlar diyecekler ki: "Allah dileseydi ne biz ortak koşardık, ne de atalarımız ortak koşardı, hiçbir şeyi de haram kılmazdık." Onlardan önce yalanlayanlar da böyle söylemişlerdi de sonunda azabımızı tatmışlardı. De ki: "Yanınızda bize çıkarabileceğiniz bir bilgi mi var? Siz, sadece zanna uyuyorsunuz ve siz sadece saçmalıyorsunuzءَابَآؤُنَا
  11. 7:27Ey Âdemoğulları. Şeytan, ana babanızı, çirkin yerlerini onlara göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı gibi, sizi de (şaşırtıp) bir belaya düşürmesin! Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler. Biz, şeytanları, inanmayanların dostu yaptıkأَبَوَيكُم
  12. 7:28Onlar bir kötülük yaptıkları zaman: "Babalarımızı bu yolda bulduk, bunu bize Allah emretti." derler. De ki: "Allah kötülüğü emretmez. Allah'a karşı bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuzءَابَآءَنَا
  13. 7:70Dediler ki: "Ya, demek sen tek Allah'a kulluk edelim ve atalarımızın taptıklarını bırakalım diye mi (bize) geldin? Eğer doğrulardan isen bizi tehdit ettiğin (o azabı) bize getirءَابَآؤُنَا
  14. 7:71(Hûd) dedi ki: "Artık size Rabbinizden bir azap ve bir hışım inmiştir. Haklarında Allah'ın hiç bir delil indirmediği, sadece sizin ve atalarınızın taktığı kuru isimler hususunda benimle tartışıyor musunuz? Bekleyin öyleyse, şüphesiz ben de sizinle beraber bekleyenlerdenimوَءَابَآؤُكُم
  15. 7:95Sonra kötülüğü değiştirip yerine iyilik (bolluk) getirdik, nihayet çoğaldılar ve: "Atalarımıza da böyle darlık ve sevinç dokunmuştu." dediler ve hemen onları, hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakaladıkءَابَآءَنَا
  16. 7:173Yahut, atalarımız daha önce şirk koşmuşlardı. Biz onlardan sonra gelen bir nesil idik, şimdi o batıl yolu tutanların yaptıkları yüzünden bizi helâk mi edeceksin, demeyesiniz diye (yapmıştık)ءَابَآؤُنَا
  17. 9:23Ey iman edenler! Eğer babalarınız ve kardeşleriniz imana karşılık küfürden hoşlanıyorlarsa, onları dost edinmeyiniz. Sizden her kim onları dost edinirse işte onlar da zalimlerin ta kendileridirءَابَآءَكُم
  18. 9:24Onlara de ki; eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, kadınlarınız, akrabalarınız, kabileniz, elde ettiğiniz mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret, hoşlandığınız evler ve meskenler, size Allah ve Resulünden ve Allah yolunda cihaddan daha sevimli ise, artık Allah'ın emri gelinceye kadar bekleyin. Allah böyle fasıklar topluluğuna hidayet nasip etmezءَابَآؤُكُم
  19. 9:114İbrahim'in babası için istiğfar etmesi de sırf ona vermiş olduğu bir sözden dolayı idi. Böyle iken onun bir Allah düşmanı olduğu kendisine açıklanınca o işten vazgeçti. Şüphesiz ki İbrahim, çok bağrı yanık, çok halim birisi idiلِأَبِيهِ
  20. 10:78Dediler ki: "Sen bizi, atalarımızdan kalan yoldan çeviresin de yeryüzünde saltanat ikinizin olsun diye mi geldin? Biz ikinize de inanmayızءَابَآءَنَا
  21. 11:62Dediler: "Ey Salih,! Bundan önce sen bizim içimizde ümit beslenir bir zat idin. Şimdi bizi babalarımızın taptıklarına tapmaktan mı engelliyorsun? Biz, doğrusunu istersen bizi davet ettiğin şeyden kuşkulandıran bir şüphe içindeyizءَابَآؤُنَا
  22. 11:87Dediler ki; "Ey Şu'ayb, atalarımızın taptıklarını terketmemizi veya mallarımızda dilediğimizi yapmaktan vazgeçmemizi sana namazın mı emrediyor? Oysa ki sen yumuşak huylusun ve aklı başında bir adamsınءَابَآؤُنَآ
  23. 11:109O halde sakın şunların ibadet edişlerinden şüpheye düşme. Daha önce ataları nasıl ibadet ediyor idiyseler bunlar da öyle ibadet ediyorlar. Biz de kendilerine nasiplerini elbette eksiksiz olarak öderizءَابَآؤُهُم
  24. 12:4Hani bir vakitler Yusuf, babasına demişti ki: "Babacığım, ben rüyada onbir yıldızla güneşi ve ayı bana secde ederken gördümلِأَبِيهِ
  25. 12:6Ve işte böyle, Rabbin seni seçecek ve sana rüya tabirinden bilgiler öğretecek. Bundan önce ataların İbrahim'e ve İshak'a tamamladığı gibi, nimetini hem sana, hem de Yakup soyuna tamamlayacaktır. Muhakkak ki, Rabbin alîmdir, hakîmdirأَبَوَيكَ
  26. 12:8Hani demişlerdi ki: "Yusuf ve kardeşi (Bünyamin) babamıza bizden daha sevgili, biz ise güçlü ve tutkun bir grubuz. Doğrusu, babamız belli ki, çok açık bir yanılgı içindedirأَبِينَا
  27. 12:9Yusuf'u öldürün, ya da bir yere atın ki, babanızın yüzü (sevgisi) size kalsın, sonra yine salih bir kavim olursunuzأَبِيكُم
  28. 12:11Dediler ki: "Ey babamız! Sen bize Yusuf için neden güvenmiyorsun? Halbuki biz onun iyiliğini istiyoruzيَـٰٓأَبَانَا
  29. 12:16Ve yatsı vakti, ağlayarak babalarına geldilerأَبَاهُم
  30. 12:17Dediler ki: "Ey babamız! Biz gittik, aramızda yarış yapıyorduk. Yusuf'u da eşyamızın yanına bırakmıştık. Bir de baktık ki, onu kurt yemiş. şu anda biz doğru da söylesek, yine de sen bize inanacak değilsinيَـٰٓأَبَانَآ

Bu kök 104 ayette geçiyor; ilk 30 tanesi gösteriliyor.

Kök ve kelime çözümlemesi Quranic Arabic Corpus'tan (GNU GPL). NÛR burada anlam yorumu yapmaz.