Kısaca

Birini düşün: korkuyor ve topuğunu basıp arkaya dönüyor. Kur’an bu kökle, bir işin ardından gelen payı anlatır: geri dönüş, peşi sıra geliş ve en son durak. Mesela iyinin ardı ödül, yalanlayanın ardı kayıp; bazen de koruyucuların ardı ardına gelişi ya da zorlu bir geçit.

Türkçedeki izi

akıbet

Bir işin ardından gelen son durak demektir.

akabinde

Hemen peşinden, arkası sıra anlamında kullanılır.

Akabe

Sarp geçit demek; kökün zorlu eşik anlamını taşır.

Tanıdık kelimelerle kıyas

• bu kökileفسد(fesat, ifsad)

  Fesat bozmanın kendisi. Akıbet ise bu bozmadan sonra gelen sonuç. Kısacası fesat eylem, akıbet sonuç.

  • 6:11Burada akıbet var: gezip sonuca bakın denir, yani ardından ne geldiğine.
  • 2:205Burada fesat var: iş başına geçince bozgunculuk çıkarır, eylem anlatılır.

• bu kökileارض(arazi, arz)

  Arz yerin kendisi. Akıbet ise olaydan sonra görünen evre. Kısacası arz mekân, akıbet son.

  • 3:137Akıbet var: yalancıların sonuna bakın, yani ardından ne olduğuna.
  • 30:42Arz vurgusu var: yeryüzünde gezin, mekân öne çıkar.

• bu kökileدري()

  Bu kök bilmek ya da bilmemek üstünden konuşur. Akıbet ise bilsek de bilmesek de sonunda ortaya çıkacak paydır. Kısacası dry bilgi, akıbet sonuç.

  • 31:22Akıbet var: bütün işlerin sonu Allah’a döner denir.
  • 21:109Bilgi belirsizliği var: yakın mı uzak mı bilmem ifadesi geçer.

Müfessir diliyle

Bir şeyin ardına düşen pay: peşi sıra gelen evre; geri dönme, ardıl karşılık ve nihai netice.

Somutta topuk/arka taraf üzerinden “geri dönmek” ve “arkasını getirmek” anlamı belirir (2:143; 3:144; 27:10). Soyutta bu, bir işin peşinden gelen karşılık ve sonuç katmanına genişler: cezalandırma, ardıl pay, varılacak nihai evre (2:211; 13:32; 13:35). ‘Takip edip ardı sıra gelme’ çizgisi, koruyucu nöbet ve hükmü “takip edip bozma” imkânsızlığı ifadelerinde de açıkça görünür (13:11; 13:41).

Somuttan soyuta

Gözle görülen “topuk/arkaya dönüş”ten (3:149; 23:66) başlayan anlam, “ardından gelen cezaya” (8:13; 40:22) ve “işlerin vardığı evreye” (3:137; 28:83) doğru soyutlanır.

Kardeş köklerden farkı

• فسدile farkı

  F-s-d bozan eylemin kendisidir; ‘aqb o eylemin peşinden gelen pay ve kaçınılmaz evredir. Bozguncuların akıbeti ifadesi, fiilin (ifsad) ürünü olan ardıl evreyi gösterir.

  • 2:205
  • 7:86
  • 3:137
  • 6:11

• ارضile farkı

  Ard yer/mekândır; ‘aqb, olayların peşi sıra beliriveren evredir. Gezinmek mekânı gösterir, bakmak ise ardından ortaya çıkan evreyi göstermeye çağırır.

  • 6:11
  • 30:42

• دريile farkı

  D-r-y bilip bilmemeyi anlatır; ‘aqb, bilmekten bağımsız olarak ortaya çıkacak ardıl evreyi anlatır. Sonunda kimin payı olduğu bilinecektir.

  • 21:109
  • 45:32
  • 13:42

Anlam alanları · 5

1. Fizikî geri dönüş/arkaya basış

   Topuk/arka taraf üzerinden gerisin geri dönmek ya da ardına bakmamak.

   • 2:143
   • 3:144
   • 3:149
   • 6:71
   • 8:48
   • 23:66
   • 27:10
   • 28:31

2. Ardıl karşılık (cezaya özellikle vurgu)

   Bir tutumun peşinden gelen, onu izleyen karşılık; çoğu bağlamda ilahî müeyyide.

   • 2:211
   • 3:11
   • 5:2
   • 6:165
   • 7:167
   • 8:13
   • 13:6
   • 13:32
   • 40:22
   • 41:43
   • 59:4

3. Varmak zorunda olunan nihai evre

   Toplam sürecin ardından beliriveren pay; övülenlere nimet, yalanlayanlara kayıp olarak tebarüz eder.

   • 3:137
   • 6:11
   • 7:128
   • 10:39
   • 13:22
   • 13:35
   • 20:132
   • 28:83
   • 31:22
   • 35:44
   • 37:73
   • 43:25
   • 47:10
   • 59:17

4. Ardışık takip ve hükmü izleyip bozma iddiası

   Peşi sıra gelen koruyucular ve Allah hükmünü takip ederek bozan bir takipçinin bulunmaması.

   • 13:11
   • 13:41

5. Çetin geçit

   Aşılması emek isteyen bir eşik/yokuş; içine dalma ifadesi güçlük vurgular.

   • 90:11
   • 90:12

Biçimlerin kullanımı

عَٰقِبَة

Bir sürecin arkasından görünen evre; vardığı pay/nihayet.

عُقْبَى

En ileri/sonraki pay; övülen için nimet, inkârcı için ateş.

عِقَاب

Ardından gelen karşılık; çoğunlukla cezalandırma olarak tecelli eder.

عَاقَبَ

Karşı tarafa, kendisine yapıldığı gibi ardıl mukabelede bulunmak.

Güven: Güçlü · incelenen 61 ayetin 37'i açıklandı (%61) · toplam 74 ayetten dengeli örnek

Biçimler geniş spektrumda ve yoğun nazâirle aynı ‘ardından gelme/ardıllık’ çekirdeğinde birleşiyor.

Açık soru: Mu‘aqqibāt’ın mahiyeti ve ‘aqabah’ın içeriği bu listede tafsil edilmediğinden, yorum sınırlı tutulmuştur.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

32 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:143'de.

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

• كيف · 23 ayet
• سير · 11 ayet
• نظر · 21 ayet
• شدد · 18 ayet
• قبل · 21 ayet
• كون · 35 ayet
• دور · 7 ayet
• قوي · 6 ayet
• ارض · 17 ayet
• وقي · 12 ayet
• اله · 33 ayet
• كذب · 11 ayet