Kısaca

Bir pazarda çalışıp akşam eve getirdiğin parayı düşün. Bu kök, kişinin çabasıyla kendi hanesine yazılan payı anlatır; bazen para gibi dünya payı, bazen de yaptığı işlerin ona dönen karşılığı olur. Sonunda bu pay eksiksiz geri verilir; iyilikse yarar, kötülükse yük olarak geri gelir.

Tanıdık kelimelerle kıyas

• bu kökileعمل(amel, ameliyat)

  Amel yapıp etmenin kendisi. Kazanç ise o işten sana yazılan pay. Kısacası amel süreç, kazanç sonuç.

  • 2:281Burada kazanç kişiye bütünüyle verilir denir. Sonuç vurgusu var.
  • 2:134Bu ayette yaptıklarından ifadesi süreçtir. İşin kendisini anlatır.

• bu kökileفعل(fiil)

  Fiil tek bir olay ya da hareket. Kazanç ise bu olaylardan sana dönen pay. Kısacası fiil anlık iş, kazanç geri dönüş.

  • 45:22Kişiye dönen payın verilmesi anlatılır. Sonuç merkezdedir.
  • 2:234Yapacakları hareketten denir. Tek tek işler kastedilir.

• bu kökileصنع(sanat, sanayi, suni)

  Sına üretim ve kurgu, işin yapılış biçimi. Kazanç ise o işlerin kişiye dönen sonucu. Kısacası sına nasıl yapılır, kazanç ne döner.

  • 39:51Kazandıklarının kötülükleri başlarına geçti. Geri dönüş anlatılır.
  • 20:69Onların yaptıklarını yutar denir. Yapıp üretme hilesi vurgulanır.

Müfessir diliyle

Kişinin girişimleriyle kendi hanesine geçen pay; sonuçta lehine ya da aleyhine dönen edinim.

Kök, hem maddî gelir/elde etme (2:267; 111:2; 2:202) hem de fiillerin kişiye dönen karşılığı için kullanılır (2:281; 3:25; 45:22). Sıklıkla yargı ve ceza/ödül bağlamına bağlanır: “her nefse, edindiği tam verilir” (3:161; 14:51; 40:17). Bazı yerlerde edinilen şey bizzat kusur/ayıp olur (4:111; 6:120; 39:48).

Somuttan soyuta

Önce somut geçim/gelir (2:267; 4:32; 111:2), oradan fiillerin kişiyi rehin alan manevî birikimine (74:38; 52:21) ve kalpte tortu bırakan suça (4:111; 83:14) yükselir.

Kardeş köklerden farkı

• عملile farkı

  ‘Amel’ fiilin icrası/süreçtir; كسب ise o icradan kişiye yazılan pay/sonuçtur. Aynı ayette ‘size ait olanlar’ diye ayrılır (كسب), ‘onların ettikleri’ ise süreçtir (عمل).

  • 2:134

• فعلile farkı

  ‘Fi‘l’ tekil icra/olay vurgusudur (2:215; 2:234), كسب ise bu icraların kişiye dönen edinimi ve nasibini ifade eder (2:281; 45:22).

  • 2:215
  • 2:234
  • 2:281
  • 45:22

• صنعile farkı

  ‘Sınâ‘’ yapıp-üretmenin biçimi/tezgâhıdır, çoğu kez kurgulu imaleyi anlatır (13:31; 20:69). كسب ise yapılanın kişiye dönen payı/akıbetidir (39:51; 30:41).

  • 13:31
  • 20:69
  • 39:51
  • 30:41

Anlam alanları · 4

1. Geçim ve mülk edinimi

   Elde edilen maddî pay/gelir veya dünya nasibi; kişiye ait pay vurgusu öndedir.

   • 2:267
   • 4:32
   • 2:202
   • 111:2

2. Şahsi sorumluluk ve hesap

   Edinilen her şey kıyamette kişiye bütünüyle iade edilir; kimseye haksızlık edilmez.

   • 2:281
   • 3:25
   • 3:161
   • 14:51
   • 45:22
   • 40:17

3. Suç/ayıp edinimi

   Fiilin sonucu bizzat yük, kusur ve günah olarak kişiye bağlanır.

   • 4:111
   • 4:112
   • 6:120
   • 10:27
   • 39:48
   • 24:11
   • 83:14

4. Sebep-sonuç ve dünyevî akıbet

   Toplumsal bozulma, musibet ve düşüş, insanların edindiklerinin doğal geri dönüşü olarak gelir.

   • 30:41
   • 42:30
   • 42:34
   • 7:96
   • 18:58
   • 35:45
   • 39:51
   • 41:17

Biçimlerin kullanımı

كَسَبَ

Fiille bir payı kendine geçirmek; bu payın kişiye dönük nasip/sorumluluk oluşturması.

ٱكْتَسَبَ

Kişinin özellikle kendine mal ettiği edinim; çoğu kez bireysel kusur vurgulu, bazen nötr pay.

Güven: Güçlü · incelenen 60 ayetin 25'i açıklandı (%42)

Kök çok sayıda bağlamda, hem somut hem ahlâkî alanlarda tekrarlanarak aynı çekirdeğe işaret ediyor.

Açık soru: كَسَبَ ile ٱكْتَسَبَ arasındaki nüans her yerde aynı derecede belirgin değildir (2:286 nöanslı, 4:32 nötr).

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

27 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:79'de.

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

• جزي · 10 ayet
• نفس · 15 ayet
• اثم · 5 ayet
• كون · 26 ayet
• كلل · 14 ayet
• عفو · 4 ayet
• غني · 6 ayet
• خطا · 3 ayet
• ظلم · 11 ayet
• سرع · 3 ayet
• اله · 26 ayet
• اخذ · 9 ayet