Kök

زوج

Kur'an'da 81 yerde, 72 ayette geçer.

Önerilen okuma

Kur'an içi çıkarım

Karşılıklı iki unsuru bağlayıp bir bütün ve ortak tür oluşturan çiftleme düzeni.

Zawj, Nûh’a “her şeyden iki” emrinde somut çiftleri bildirir [11:40, 23:27]; erkek–dişi düzeni bunun temelidir [53:45, 75:39, 6:143]. Aynı kök bitkiler ve meyvelerde çeşit/kısım anlamına genişler [20:53, 22:5, 55:52]; insanlar içinse hayat bağıyla bağlanan karşı unsuru ifade eder [2:35, 30:21, 58:1]. Fiil kalıbı iki tarafı birleştirme/yan yana getirme eylemini gösterir [33:37, 44:54, 52:20, 42:50].

Somuttan soyuta

Gözle görülen erkek–dişi ikiliğinden [53:45, 6:143] bitki çeşitlerine [20:53, 22:5] ve toplumsal sınıflara “üç zümre” [56:7] genişler; ahirette uygunlarıyla birleştirmeye varır [44:54].

Kardeş köklerden farkı

  • خلقile farkı

    Ḫalq varlığı vücuda getirmeyi bildirir; zawj ise o varlıklar içinde karşılıklı eşleme/çeşitlenme düzenini. “(O) bütün çiftleri yarattı” ifadesinde ‘yaratma’ ile ‘çift düzeni’ ayrı katmanlar olarak görünür.

  • فطرile farkı

    Faṭr başlangıçtaki ilk açış/başlatış iken, zawj bu başlangıcın içinde çoğalmayı mümkün kılan eşleme tertibini anlatır: “Fâtır… size içinizden azvâc kıldı; bununla sizi çoğaltır.”

  • نطفile farkı

    Nuṭfa biyolojik bir evre/maddî özdür; zawj ise o varlığın erkek–dişi olarak düzenlenmesi ve buna bağlı türleşmedir. İki kök aynı bağlamda ayrışır.

Anlam alanları · 5

  1. İnsanî karşı unsur (nikâh bağı)

    Bir kişinin hayat bağını kurduğu karşı üyeyi ifade eder; sükûn, hukuk ve mahremiyet bu bağın çevresinde görünür.

  2. Cinsiyet ve çoğalma düzeni

    Erkek–dişi ikiliği ve canlıların bu ikilikle çoğalması; hayvanlarda ve insanlarda açıkça geçer.

  3. Tür/kısım ve çeşitlilik (bitkiler ve genel)

    Bitkilerde ve meyvelerde kısımlar; ayrıca varlıkların “çiftler hâli” genel bir yaratılış ilkesi olarak sunulur.

  4. Eşleştirme fiili (bağlama/nikâhlama)

    İki tarafı bir araya getirme; dünyevî nikâh ve uhrevî eşleştirme bağlamında kullanılır; çocuk bağlamında iki cinsi bir arada verme manası da taşır.

  5. Sınıflar ve benzerler

    Kişi ve şeylerin benzer tipler/kısımlar hâlinde sınıflandırılması; iyi-kötü topluluk ayrımları.

Biçimlerin kullanımı

زَوْج
Bir çiftin üyesi; insanda nikâh bağıyla bağlı karşı; ayrıca tür/kısım ve sınıf.
زُوِّجَتْ
II. bâb: iki unsuru bağlamak/yan yana getirmek; nikâhlamak veya uygunlarıyla eşlemek.

Güven: Güçlü · incelenen 60 ayetin 29'i açıklandı (%48) · toplam 72 ayetten dengeli örnek

Kelime hem somut hem mecazî alanlarda çok sayıda nazîrle tutarlı bir çekirdek anlam sergiliyor.

Açık soru: Bazı yerlerde ‘azvâc’ın “eşler” mi yoksa “benzerler/sınıfdaşlar” mı olduğu bağlama göre değişebilir (özellikle 37:22).

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

43 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:25'de.

FâtihaNâs
Mekkî · 39Medenî · 33
isim · 76fiil · 5

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

Aldığı yüzler · 44

Aynı üç harf, bu kadar farklı kelime veriyor. Anlam ailesi burada görünür — sözlük anlamıdır, hüküm değildir.

أَزوَٰجٗا13زَوجٖ4زَوجَينِ4أَزوَٰجِكُم4زَوجَهَا3أَزوَٰجٖ3أَزوَٰجِهِم3أَزوَٰجٞ2وَزَوجُكَ2أَزوَٰجِنَا2وَأَزوَٰجُكُم2وَأَزوَٰجِهِم2زَوجِ2لِّأَزوَٰجِكَ2ٱلأَزوَٰجَ2وَزَوَّجنَٰهُم2ٱلزَّوجَينِ2وَزَوجِهِ1زَوجًا1أَزوَٰجَهُنَّ1لِّأَزوَٰجِهِم1وَأَزوَٰجٞ1أَزوَٰجُكُم1وَلِزَوجِكَ1زَوجَهُٓ1أَزوَٰجَهُم1أَزوَٰجَكُمُ1وَأَزوَٰجُهُٓ1زَوجَكَ1زَوَّجنَٰكَهَا1أَزوَٰجِ1أَزوَٰجَكَ1أَزوَٰجَهُ1وَأَزوَٰجُهُم1وَأَزوَٰجَهُم1أَزوَٰجٌ1يُزَوِّجُهُم1زَوجَانِ1زَوجِهَا1أَزوَٰجُهُم1

Geçtiği ayetler · ilk 30

  1. 2:25İnanıp yararlı işler yapanlara, altlarından ırmaklar akan cennetlerin kendilerine ait olduğunu müjdele! Onlardaki herhangi bir meyveden rızıklandırıldıklarında: "Bu daha önce de rızıklandığımız şeydir" derler ve o rızık birbirinin benzeri olmak üzere, kendilerine sunulacak. Orada çok temiz zevceler de onların. Hem onlar orada ebedî kalacaklarأَزوَٰجٞ
  2. 2:35Dedik ki: "Ey Âdem, sen ve eşin cennette oturun, ikiniz de ondan dilediğiniz yerde bol bol yeyin, fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuzوَزَوجُكَ
  3. 2:102Tuttular da Süleyman mülküne dair şeytanların uydurup izledikleri şeyin ardına düştüler. Halbuki Süleyman inkâr edip kâfir olmadı, lakin o şeytanlar kâfirlik ettiler; insanlara sihir öğretiyorlar ve Bâbil'de Harut ve Marut'a, bu iki meleğe indirilen şeyleri öğretiyorlardı. Halbuki o ikisi "biz ancak ve ancak sizi denemek için gönderildik, sakın sihir yapıp da kâfir olmayın!" demeden kimseye birşey öğretmezlerdi. İşte bunlardan karı ile kocanın arasını ayıracak şeyler öğreniyorlardı. Fakat Allah'ın izni olmadıkça bununla kimseye zarar verebilecek değillerdi. Kendi kendilerine zarar verecek ve bir fayda sağlamayacak bir şey öğreniyorlardı. Yemin olsun ki, onu her kim satın alırsa, onu alanın ahirette bir nasibi olmayacağını da çok iyi biliyorlardı. Hakkiyle bilselerdi, uğruna canlarını sattıkları şey ne çirkin bir şeydiوَزَوجِهِ
  4. 2:230Eğer kadını bir daha boşarsa, bundan sonra artık başka bir kocaya varıncaya kadar ona helâl olmaz. Eğer ikinci koca da onu boşarsa, Allah'ın hududunu sağlam tutacaklarını ümid ettikleri takdirde öncekilerin birbirlerine dönmelerinde her ikisine de günah yoktur. İşte bunlar, Allah'ın tayin ettiği hudududur. Bunları, bilen bir kavim için açıklıyorزَوجًا
  5. 2:232Kadınları boşadığınız zaman iddetlerini bitirdiklerinde, aralarında meşru bir şekilde rızalaştıkları takdirde, kendilerini kocalarıyla nikâhlanacaklar diye sıkıştırıp, engellemeyin. İşte bu, içinizden Allah'a ve ahiret gününe iman edenlere verilen bir öğüttür. Bu, sizin hakkınızda daha hayırlı ve daha nezihtir. Allah bilir, siz bilemezsinizأَزوَٰجَهُنَّ
  6. 2:234İçinizden vefat edip de geride eşler bırakan kimselerin hanımları, kendi başlarına dört ay on gün beklerler. İddet (bekleme) sürelerini bitirdikleri zaman, artık kendileri hakkında meşru bir şekilde yapacakları hareketten size bir günah yoktur. Allah, yaptıklarınızdan haberdardırأَزوَٰجٗا
  7. 2:240İçinizden hanımlarını geride bırakarak vefat edecek olanlar, eşleri için senesine kadar evlerinden çıkarılmaksızın kendilerine yetecek bir malı vasiyet ederler. Bununla birlikte eğer kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında yaptıkları meşru bir hareketten dolayı size bir sorumluluk yoktur. Allah çok güçlüdür, hüküm ve hikmet sahibidirأَزوَٰجٗا
  8. 3:15De ki, size, o istediklerinizden daha hayırlısını haber vereyim mi? Korunan kullar için Rablerinin yanında cennetler var ki, altlarından ırmaklar akar, içlerinde ebedî kalmak üzere onlara, hem tertemiz eşler var, hem de Allah'dan bir rıza vardır. Allah, o kulları görürوَأَزوَٰجٞ
  9. 4:1Ey insanlar! Sizi bir tek nefisten yaratan ve ondan eşini yaratıp ikisinden bir çok erkekler ve kadınlar üreten Rabbinizden korkun; kendi adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'dan ve akrabalık (bağlarını kırmak)tan sakının. Şüphesiz Allah sizin üzerinizde gözeticidirزَوجَهَا
  10. 4:12Eğer hanımlarınızın çocukları yoksa, bıraktıkları mirasın yarısı sizindir. Şâyet bir çocukları varsa o zaman mirasın dörtte biri sizindir. Bu paylar, ölenin vasiyeti yerine getirildikten ve varsa, borcu ödendikten sonra verilir. Eğer siz çocuk bırakmadan ölürseniz, geriye bıraktığınız mirasın dörtte biri hanımlarınızındır. Şâyet çocuklarınız varsa o zaman bıraktığınız mirasın sekizde biri hanımlarınızındır. Bu paylar, yaptığınız vasiyetler yerine getirilip ve varsa borcunuz ödendikten sonra verilir. Eğer ölen bir erkek veya kadının çocuğu ve babası bulunmadığı halde kelâle olarak (yan koldan) mirasına konuluyor ve kendisinin bir erkek veya kızkardeşi bulunuyorsa, bunlardan herbirinin miras payı terekenin altıda biridir. Eğer mevcut olan kardeşler bundan daha çok iseler, bu takdirde kardeşler mirasın üçte birini zarara uğratılmaksızın aralarında eşit olarak taksim ederler. Bu paylar ölenin vasiyeti yerine getirilip ve varsa borcu ödendikten sonra verilir. Bunlar, Allah tarafından bir emirdir. Allah her şeyi bilen ve yarattıklarına çok yumuşak davranandırأَزوَٰجُكُم
  11. 4:20Eğer bir eşi bırakıp da yerine diğer bir eş almak isterseniz, öncekine yüklerle mehir vermiş de bulunsanız, ondan bir şey geri almayın. O malı bir iftira ve açık bir günah isnadı yaparak geri alır mısınızزَوجٖ
  12. 4:57İman edip salih ameller işliyenleri ise, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyacağız. Orada ebedî olarak kalacaklar. Onlara orada tertemiz eşler vardır. Onları, koyu gölgeler altında bulunduracağızأَزوَٰجٞ
  13. 6:139Dediler ki: "Bu hayvanların karınlarındakiler sadece erkeklerimize ait olup kadınlarımıza haramdır". Eğer ölü doğarsa o zaman hepsi onda ortaktır. Bu nitelemelerinden dolayı Allah onların cezasını verecektir. Çünkü O hikmet sahibidir, her şeyi bilendirأَزوَٰجِنَا
  14. 6:143Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden iki. De ki: "(Allah), iki erkeği mi haram kıldı yoksa iki dişiyi mi, ya da iki dişinin rahimlerinde bulunan yavruları mı? Eğer doğru iseniz bana ilimle haber verinأَزوَٰجٖ
  15. 7:19(Sonra Allah, Âdem'e hitab etti): "Ey Âdem! Sen ve eşin cennette durun, dilediğiniz yerden yeyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuzوَزَوجُكَ
  16. 7:189Sizi bir tek nefisten yaratan, onunla sükûnet bulsun diye eşini de ondan yaratan Allah'tır. O, eşini kucaklayıp sarılınca (ona yaklaşınca), eşi hafif bir yük yüklendi (hâmile kaldı). Bir müddet böyle geçti, derken yükü ağırlaştı. O vakit ikisi birden Rableri olan Allah'a şöyle dua ettiler: "Eğer bize salih bir evlat verirsen, biz muhakkak şükredenlerden olacağızزَوجَهَا
  17. 9:24Onlara de ki; eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, kadınlarınız, akrabalarınız, kabileniz, elde ettiğiniz mallar, kesada uğramasından korktuğunuz ticaret, hoşlandığınız evler ve meskenler, size Allah ve Resulünden ve Allah yolunda cihaddan daha sevimli ise, artık Allah'ın emri gelinceye kadar bekleyin. Allah böyle fasıklar topluluğuna hidayet nasip etmezوَأَزوَٰجُكُم
  18. 11:40Nihayet emrimiz geldiği ve tennur (tandır veya geminin kazanı) tutuşup parladığı zaman dedik ki; "Erkeği ve dişisi olan her canlıdan ikişer tane, aleyhlerinde hüküm verilmiş olanların dışında, aileni ve iman etmiş olanları geminin içine yükle". Zaten beraberinde iman edenler çok az idiزَوجَينِ
  19. 13:3Yeryüzünü enine boyuna yayıp döşeyen, onda oturaklı dağlar ve ırmaklar meydana getiren ve yeryüzünde meyvelerin hepsinden iki çift yapan O'dur. Sürekli olarak gece ile gündüzü birbirine dolamaktadır. Düşünecek olan bir kavim için bunda muhakkak ki, ibretler vardırزَوجَينِ
  20. 13:23Adn cennetlerine girecekler, atalarından, eşlerinden ve zürriyetlerinden salih olanlarla birlikte olacaklar. Melekler de her kapıdan yanlarına girip şöyle diyeceklerوَأَزوَٰجِهِم
  21. 13:38Andolsun ki, biz senden önce de peygamberler gönderdik. Onlara da eşler ve çocuklar verdik. Allah'ın izni olmadan herhangi bir âyet getirmek ise hiçbir peygamberin haddi değildir. Her ecel için bir yazı vardırأَزوَٰجٗا
  22. 15:88Sakın o kâfirlerden birtakımlarına verip de kendilerini zevklendirdiğimiz şeye (mal ve servete) heveslenip göz dikeyim deme. Onlardan dolayı üzülme. Müminlere merhamet kanatlarını indirأَزوَٰجٗا
  23. 16:72Allah, size kendi cinsinizden eşler, o eşlerinizden de oğullar ve torunlar yarattı. Sizi helal ve güzel gıdalarla rızıklandırdı. Onlar, hâlâ batıla mı inanıyorlar? ve Allah'ın nimetini inkâr mı ediyorlarأَزوَٰجٗا
  24. 20:53Yeryüzünü sizin için bir döşek yapan, oradan sizin için yollar açan ve gökten bir su indiren O'dur." İşte biz o su ile türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardıkأَزوَٰجٗا
  25. 20:117Biz de (Âdem'e) şöyle demiştik: "Ey Âdem! Şüphesiz bu (İblis) sana ve eşine düşmandır. Sakın sizi cennetten çıkarmasın, sonra bedbaht olursun (sıkıntı çeker, perişan olursun)وَلِزَوجِكَ
  26. 20:131Kâfirlerden bir kısmına, onları sınamak için dünya hayatının zineti olarak verdiğimiz ve onunla kendilerini geçindirdiğimiz şeye (mal ve saltanata) sakın rağbetle bakma. Rabbinin (ahiretteki) rızkı daha hayırlı ve daha devamlıdırأَزوَٰجٗا
  27. 21:90Biz de duasını kabul ile icabet ettik de kendisine Yahya'yı ihsan ettik. Ve eşini (doğum yapmaya) elverişli hale getirdik. Doğrusu onlar iyiliklerde yarışıyorlar, umarak ve korkarak bize yalvarıyorlardı. Bize karşı derin saygı duyuyorlardıزَوجَهُٓ
  28. 22:5Ey insanlar! Eğer öldükten sonra dirilmekten şüphede iseniz, (bilin ki) ne olduğunuzu size açıklamak için şüphesiz biz sizi topraktan, sonra nutfeden (spermadan) sonra bir alekadan (embriodan) sonra yapısı belli belirsiz bir et parçasından yaratmışızdır. Dilediğimizi belli bir süreye kadar rahimlerde tutarız. Sonra sizi bir çocuk olarak çıkartırız, sonra sizi, olgunluk çağına erişmeniz için bırakırız. Bununla beraber kiminiz öldürülür, kiminiz de önceki bilgisinden sonra, hiçbir şey bilmemek üzere, ömrünün en fena zamanına ulaştırılır. Bir de yeryüzünü görürsün ki kupkurudur; fakat biz onun üzerine su indirdiğimiz zaman, harekete geçer, kabarır ve her güzel çiftten bitkiler bitirirزَوجِ
  29. 23:6Ancak eşleri ve ellerinin sahip olduğu (cariyeleri) hariç. (Bunlarla ilişkilerinden dolayı) kınanmış değillerdirأَزوَٰجِهِم
  30. 23:27Bunun üzerine ona şöyle vahyettik: Bizim nezaretimiz altında ve vahyimizle gemiyi yap. Bizim emrimiz gelip de tandır kaynayınca, her cinsten eşler halinde iki tane ve bir de içlerinden, daha önce kendisi aleyhinde hüküm verilmiş olanların dışındaki aileni gemiye al. Zulmetmiş olanlar konusunda bana hiç yalvarma! Zira onlar kesinlikle boğulacaklardırزَوجَينِ

Bu kök 72 ayette geçiyor; ilk 30 tanesi gösteriliyor.

Kök ve kelime çözümlemesi Quranic Arabic Corpus'tan (GNU GPL). NÛR burada anlam yorumu yapmaz.