Kök

غير

Kur'an'da 154 yerde, 146 ayette geçer.

Önerilen okuma

Kur'an içi çıkarım

Kısaca

Bir evin kapısında “Burası yalnız ev halkına ait” yazısı düşün. İçeri yabancı giremez. Kur’an’da غير, bir şeye ait olmamayı ve bir durumu değiştirip ondan ayırmayı anlatır. Mesela “Allah’tan başka ilah yok” der. Bazen de bilgi olmadan yapılan işten ve toplumsal hâlin değişmesinden söz eder.

Türkçedeki izi

gayrı
Günlük dilde “başka, değil” demektir; bu kökle aynıdır.
gayrimüslim
Müslüman olmayan kişi; “olmayan” anlamı kökten gelir.
gayriresmî
Resmî olmayan; “olmayan” anlamı aynıdır.

Tanıdık kelimelerle kıyas

  • bu kökileدون(dun)

    dun, Allah yerine sığınak aramayı ve aşağıda kalmayı anlatır. gayrı, aidiyeti ve niteliği dışlar ya da değiştirmeyi söyler. Kısacası gayrı “değil/başka”, dun “O’ndan beride”dir.

    • 2:107Burada دون var; Allah yerine dost ve yardımcı aramayı anlatır.
    • 6:164Burada غير var; “O’ndan başka Rab” diyerek aidiyeti reddeder.

  • bu kökileخنزر(hınzır)

    hınzır belirli bir hayvanın adıdır. gayrı, “Allah’a ait olmayan” gibi yönelişi veya aidiyeti dışlar. Kısacası hınzır nesne adı, gayrı dışlama bildirir.

    • 2:173Burada خنزر var; domuz etini açıkça adlandırır.
    • 16:115Burada غير var; “Allah’tan başkası adına” diyerek aidiyeti dışlar.

  • bu kökileهلل(helal, hilal)

    hll, bir şeyi adla anma ya da helal kılma eylemine odaklanır. gayrı, bu eylemin yönünün Allah olmadığını veya “başka” olduğunu söyler. Kısacası hll eylemi, gayrı hedefi anlatır.

    • 5:3Burada هلل var; “adı anılarak kesilen” eylemini anlatır.
    • 16:115Burada غير var; yönelişi “Allah’tan başkası” diye dışlar.

Müfessir diliyle

Bir şeye ait olmama hâlini ve bir durumu dönüştürüp ondan ayrık kılmayı bildirir.

İsim olarak aidiyet dışlaması, yokluk veya nitelik dışı olma ifade eder: “ilah … değil/ona ait değil” (7:73; 6:164; 52:43), “eğrilik taşımayan” (39:28), “geri çevrilemez” (11:76). Zulüm ve tartışmada meşruiyet–bilgi yokluğunu da işaretler: “hakkı/ilmi olmadan” (3:21; 6:108; 31:20). Fiil kalıbında mevcut düzeni başka hâle çevirmeyi anlatır: Allah’ın yaratışını bozma (4:119), toplum hâlini değiştirme (13:11; 8:53).

Somuttan soyuta

Önce duyusal–somut ayrıklık ve yokluk: direksiz (13:2), ziraatsiz vadi (14:37), meskûn olmayan ev (24:29), derilerin yerine yenisi (4:56). Oradan normatif–soyuta: meşru dayanak olmadan (3:21; 6:108), kimlik dışlama “Allah’tan gayrı” (7:73; 6:164), toplumsal dönüşüm (13:11; 8:53).

Kardeş köklerden farkı

  • دونile farkı

    Bu kök çoğu kez “O’ndan beride/koruyucu yerine” bir dayanak aramayı anlatır (2:107; 4:123); hiyerarşik uzaklık ve sığınak telâkkisi baskındır. غير ise aidiyeti/niteliği dışlar veya bizzat değişimi bildirir (6:164; 7:73; 39:28).

  • خنزرile farkı

    خنزر belirli bir varlığı (domuz) adlandırır; غير ise aynı bağlamda kesimin yöneldiği aidiyeti dışlar: “Allah’a değil” (16:115). Biri nesne adı, diğeri aidiyet/nitelik dışlamasıdır (2:173; 6:145).

  • هللile farkı

    هلّل bağlamda bir ibadet/hüküm ilanı eylemini gösterir: “üzerine ad anmak” (2:173; 5:3). غير aynı ibarede bu eylemin yöneldiği makamın Allah olmadığını bildirir; eylem değil yönelimin ayrıklığı vurgulanır (16:115).

Anlam alanları · 5

  1. Aidiyet dışlama (kimlikte ayrışma)

    Bir varlığın otorite/ilah olarak kabul edilmediğini, ona ait olunmadığını bildirir.

  2. Nitelik dışlama ve yokluk (non- X)

    Bir vasfın bulunmadığını veya şeyin o vasıftan ari olduğunu gösterir.

  3. Meşruiyet/bilgi yokluğu

    Eylemin hakka veya bilgiye dayanmadan yapıldığını vurgular.

  4. Değiştirme/dönüştürme (fiilî müdahale)

    Mevcut hâli bozup yeni bir hâl üretmeyi anlatır; yönelimi de işaret eder.

  5. Yerine koyma/ikame ve farklıya yönelme

    Bir şeyin yerini ondan olmayanın alması veya yönün değiştirilmesi.

Güven: Güçlü · incelenen 62 ayetin 43'i açıklandı (%69) · toplam 146 ayetten dengeli örnek

Lafız çok sayıda ve çeşitli siyaklarda tekrarlanır; fiil–isim kullanımları ortak çekirdeğe tutarlı biçimde bağlanıyor.

Açık soru: المغيرات (100:3) tek bağlamla geçtiği için IV bâbdaki anlam genişliği kesin sınırlanamayabilir.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

46 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 1:7'de.

FâtihaNâs
Mekkî · 91Medenî · 55
isim · 146fiil · 5sıfat · 3

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

Aldığı yüzler · 25

Aynı üç harf, bu kadar farklı kelime veriyor. Anlam ailesi burada görünür — sözlük anlamıdır, hüküm değildir.

بِغَيرِ41غَيرَ39غَيرُ20غَيرِ10غَيرُهُٓ5لِغَيرِ4أَفَغَيرَ4أَغَيرَ4غَيرُهُ4وَغَيرَ3غَيرَكُم3غَيرَهُ2يُغَيِّرُواْ2غَيرِي2غَيرَهَا1فَلَيُغَيِّرُنَّ1غَيرِهِٓ1غَيرِكُم1غَيرِهِ1مُغَيِّرٗا1وَغَيرُ1يُغَيِّرُ1وَغَيرِ1يَتَغَيَّر1فَٱلمُغِيرَٰتِ1

Geçtiği ayetler · ilk 30

  1. 1:7O kendilerine nimet verdiğin mutlu kimselerin yoluna; o gazaba uğramışların ve o sapmışların yoluna değilغَيرِ
  2. 2:59Bunun üzerine o zulme devam edenler sözü değiştirdiler, onu kendilerine söylenildiğinden başka bir şekle soktular. Biz de kötülük yaptıkları için o zalimlere murdar bir azap indirdikغَيرَ
  3. 2:61Hani bir zamanlar, "Ey Musa, biz tek çeşit yemeğe asla katlanamayacağız, yeter artık bizim için Rabbine dua et de bize yerin yetiştirdiği şeylerden; sebzesinden, kabağından, sarmısağından, mercimeğinden ve soğanından çıkarsın." dediniz. O da size "O üstün olanı daha aşağı olanla değiştirmek mi istiyorsunuz? Bir kasabaya konaklayın o vakit istediğiniz elbette olacaktır." dedi. Üzerlerine zillet ve meskenet damgası vuruldu ve nihayet Allah'dan bir gazaba uğradılar. Evet öyle oldu, çünkü Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar ve haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı. Evet öyle oldu, çünkü isyana dalıyorlar ve aşırı gidiyorlardıبِغَيرِ
  4. 2:173O, size yalnız şunları haram kıldı: Ölü hayvan, kan, domuz eti, bir de Allah'tan başkası adına kesilen hayvanlar. Sonra kim bunlardan yemeye mecbur kalırsa, başkasının hakkına tecavüz etmemek ve zaruret ölçüsünü geçmemek şartıyla ona da bir günah yükletilmez. Çünkü Allah çok bağışlayıcıdır, çok merhametlidirلِغَيرِ
  5. 2:212Dünya hayatı, inkar edenler için bezendi. (Onlar), iman edenlerle eğleniyorlar. Halbuki takva sahibi olan o müminler, kıyamet günü onların üstündedir. Allah dilediğine hesapsız rızık verirبِغَيرِ
  6. 2:230Eğer kadını bir daha boşarsa, bundan sonra artık başka bir kocaya varıncaya kadar ona helâl olmaz. Eğer ikinci koca da onu boşarsa, Allah'ın hududunu sağlam tutacaklarını ümid ettikleri takdirde öncekilerin birbirlerine dönmelerinde her ikisine de günah yoktur. İşte bunlar, Allah'ın tayin ettiği hudududur. Bunları, bilen bir kavim için açıklıyorغَيرَهُ
  7. 2:240İçinizden hanımlarını geride bırakarak vefat edecek olanlar, eşleri için senesine kadar evlerinden çıkarılmaksızın kendilerine yetecek bir malı vasiyet ederler. Bununla birlikte eğer kendileri çıkarlarsa, kendi haklarında yaptıkları meşru bir hareketten dolayı size bir sorumluluk yoktur. Allah çok güçlüdür, hüküm ve hikmet sahibidirغَيرَ
  8. 3:21Allah'ın âyetlerini inkâr edenler ve haksız yere peygamberleri öldürenler, insanlar içinde adaleti emredenlerin canına kıyanlar yok mu? Bunlarıacıklı bir azapla müjdeleبِغَيرِ
  9. 3:27Geceyi gündüzün içine sokarsın, gündüzü gecenin içine sokarsın; ölüden diri çıkarırsın, diriden ölü çıkarırsın. Dilediğine de hesapsız rızık verirsinبِغَيرِ
  10. 3:37Bunun üzerine Rabbi onu güzel bir şekilde kabul buyurdu ve onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi ve Zekeriyya'nın himayesine verdi. Zekeriyya ne zaman kızın bulunduğu mihraba girse, onun yanında yeni bir yiyecek bulurdu. "Meryem! Bu sana nereden geldi?" deyince, o da: "Bu, Allah katındandır." derdi. Şüphesiz Allah, dilediğine hesapsız rızık verirبِغَيرِ
  11. 3:83Onlar, Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Halbuki göklerde ve yerde ne varsa hepsi, ister istemez O'na boyun eğmiştir ve O'na döndürülüp götürüleceklerdirأَفَغَيرَ
  12. 3:85Kim İslâm'dan başka bir din ararsa ondan asla kabul edilmeyecek ve o ahirette de zarar edenlerden olacaktırغَيرَ
  13. 3:112Onlar nerede bulunurlarsa bulunsunlar, üzerlerine alçaklık damgası vurulmuştur. Meğer ki Allah'ın ipine ve insanlar (müminler)ın ahdine sığınmış olsunlar. Onlar Allah'ın hışmına uğradılar ve üzerlerine de miskinlik damgası vuruldu. Bunun sebebi, onların Allah'ın âyetlerini inkâr etmiş olmaları ve haksız yere peygamberleri öldürmeleridir. Ayrıca isyan etmiş ve haddi de aşmışlardıبِغَيرِ
  14. 3:154Sonra o kederin ardından (Allah) üzerinize öyle bir eminlik, öyle bir uyku indirdi ki, o, içinizden bir zümreyi örtüp bürüyordu. Bir zümre de canları sevdasına düşmüştü. Allah'a karşı, cahiliyet zannı gibi, hakka aykırı bir zan besliyorlar ve "Bu işten bize ne?" diyorlardı. De ki: "Bütün iş Allah'ındır". Onlar sana açıklamayacaklarını içlerinde saklıyorlar (ve) diyorlar ki: "Bize bu işten bir şey olsaydı burada öldürülmezdik". Onlara şöyle söyle: "Eğer siz evlerinizde olsaydınız bile, üzerlerine öldürülmesi yazılmış olanlar yine muhakkak yatacakları (öldürülecekleri) yerlere çıkıp gidecekti. Allah (bunu) göğüslerinizin içindekini denemek ve yüreklerinizdekini temizlemek için yaptı. Allah göğüslerin içinde olanı bilirغَيرَ
  15. 3:181Allah, "Şüphesiz Allah fakirdir, biz zenginiz." diyenlerin lafını elbette duymuştur. Onların söylediklerini ve peygamberleri haksız yere öldürmelerini yazacağız ve şöyle diyeceğiz: "Tadın o yakıcı azabıبِغَيرِ
  16. 4:12Eğer hanımlarınızın çocukları yoksa, bıraktıkları mirasın yarısı sizindir. Şâyet bir çocukları varsa o zaman mirasın dörtte biri sizindir. Bu paylar, ölenin vasiyeti yerine getirildikten ve varsa, borcu ödendikten sonra verilir. Eğer siz çocuk bırakmadan ölürseniz, geriye bıraktığınız mirasın dörtte biri hanımlarınızındır. Şâyet çocuklarınız varsa o zaman bıraktığınız mirasın sekizde biri hanımlarınızındır. Bu paylar, yaptığınız vasiyetler yerine getirilip ve varsa borcunuz ödendikten sonra verilir. Eğer ölen bir erkek veya kadının çocuğu ve babası bulunmadığı halde kelâle olarak (yan koldan) mirasına konuluyor ve kendisinin bir erkek veya kızkardeşi bulunuyorsa, bunlardan herbirinin miras payı terekenin altıda biridir. Eğer mevcut olan kardeşler bundan daha çok iseler, bu takdirde kardeşler mirasın üçte birini zarara uğratılmaksızın aralarında eşit olarak taksim ederler. Bu paylar ölenin vasiyeti yerine getirilip ve varsa borcu ödendikten sonra verilir. Bunlar, Allah tarafından bir emirdir. Allah her şeyi bilen ve yarattıklarına çok yumuşak davranandırغَيرَ
  17. 4:24Bir de harb esiri olarak sahibi bulunduğunuz cariyeler müstesna, evli kadınlarla evlenmeniz de size haram kılındı. Bütün bunlar Allah'ın üzerinize farz kıldığı hükümlerdir. Bunların dışında kalanlar ise iffetli olarak zina etmeksizin mallarınızla mehir vermek suretiyle evlenmek istemeniz size helal kılındı. O halde onlardan nikah ile faydalanmanıza karşılık mehirlerini kendilerine verin ki, bu farzdır. O mehri takdir edip kesinleştirdikten sonra birbirinizi razı etmenizde bir mahzur yoktur. Şüphesiz ki Allah her şeyi çok iyi bilendir, hüküm ve hikmet sahibidirغَيرَ
  18. 4:25Sizden her kim hür mümin kadınları nikah edecek bir zenginliğe gücü yetmiyorsa, ona da ellerinizin altındaki mümin cariyelerinizden efendilerinin rızası ile nikahlamak var. Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Siz birbirinizdensiniz. O halde sahiplerinin izni ile ve mehirlerini örfe göre vermek suretiyle cariyelerden iffetli olan, zina etmeyen, dost da edinmeyenlerle evlenin. Evlendikten sonra bir fuhuş yaparlarsa, o vakit hür kadınlar hakkında gerekli bulunan cezanın yarısı kendilerine lazım gelir. Bu hükümler, içinizden günah işlemekten korkanlaradır. Sabretmeniz ise, sizin için daha hayırlıdır. Allah Gafûrdur, Rahimdir (çok bağışlayıcıdır, çok merhamet edicidir)غَيرَ
  19. 4:46Yahudilerden bir kısmı, (Allah'ın kitabındaki) kelimeleri esas mânâsından kaydırıp; dillerini eğerek ve dine saldırarak, "Sözünü işittik, emirlerine isyan ettik, dinle, dinlemez olası ve râinâ (bizi gözet)" diyorlar. Halbuki onlar, "İşittik ve itaatettik; dinle ve bize de bak" deselerdi bu, kendileri için daha hayırlı ve daha doğru olurdu. Fakat Allah, küfürleri yüzünden kendilerini lanetlemiştir. Artık onlar, pek azı müstesna, iman etmezlerغَيرَ
  20. 4:56Şüphesiz ki âyetlerimizi inkâr eden kâfirleri biz yarın bir ateşe atacağız. Derileri piştikçe azabı duysunlar diye, kendilerine başka deriler vereceğiz. Çünkü, Allah gerçekten çok güçlüdür, hüküm ve hikmet sahibidirغَيرَهَا
  21. 4:81Sana "Peki" derler, fakat senin yanından çıktıklarında, içlerinden birtakımı, geceleyin (gündüz) söylemiş olduklarının tersini kurarlar. Allah onların geceleyin tasarladıklarını yazıyor. Sen onlara aldırma. Allah'a güven. Vekil olarak Allah yeterغَيرَ
  22. 4:82Onlar hâlâ Kur'ân'ı gereği gibi düşünüp anlamaya çalışmazlar mı? Eğer o Allah'tan başkası tarafından indirilmiş olsaydı mutlaka onda birçok çelişkiler bulurlardıغَيرِ
  23. 4:95Müminlerden özür sahibi olmaksızın oturanlarla Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihad edenler eşit olamazlar. Allah, mallarıyla, canlarıyla cihad edenleri, derece itibariyle, oturanlardan üstün kıldı. Allah onların hepsine de cenneti vaad etmiştir. Bununla beraber Allah mücahitlere, oturanların üzerinde büyük bir ecir vermiştirغَيرُ
  24. 4:115Kim kendisine doğru yol besbelli olduktan sonra Peygamber'e karşı çıkar, müminlerin yolundan başkasına uyup giderse onu döndüğü yolda bırakırız ve cehenneme sokarız. Orası ne kötü bir gidiş yeridirغَيرَ
  25. 4:119Allah o şeytana lanet etti. Ve o da: "Elbette senin kullarından belirli bir pay alacağım, onları mutlaka saptıracağım, onları boş kuruntulara sokacağım, ve onlara emredeceğim de hayvanların kulaklarını yaracaklar, onlara emredeceğim de Allah'ın yaratışını değiştirecekler" dedi. Kim Allah'ı bırakıp da şeytanı dost edinirse, şüphesiz o, apaçık bir ziyana uğramış olurفَلَيُغَيِّرُنَّ
  26. 4:140Allah size Kitab (Kur'an)da: "Allah'ın âyetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, başka bir söze geçmedikleri müddetçe, o kâfirlerle oturmayın. Aksi halde siz de onlar gibi olursunuz" diye hüküm indirdi. Muhakkak ki Allah, münafıkların ve kâfirlerin hepsini cehennemde toplayacaktırغَيرِهِٓ
  27. 4:155Verdikleri sözden dönmeleri, Allah'ın âyetlerini inkâr etmeleri, haksız yere peygamberlerini öldürmeleri ve "kalblerimiz kılıflıdır" demelerinden dolayı (başlarına türlü belalar verdik). Doğrusu Allah, inkârları sebebiyle onların kalplerini mühürlemiştir. Pek azı hariç onlar inanmazlarبِغَيرِ
  28. 5:1Ey iman edenler! Sözleşmeleri yerine getirin. İhramlı iken avlanmayı helal saymamanız şartıyla, çeşitli hayvanlar size helal kılındı. Ancak haram oldukları size okunacak olanlar müstesna. Şüphesiz Allah dilediği hükmü verirغَيرَ
  29. 5:3Leş, kan, domuz eti, Allah'tan başkasının adı anılarak kesilen; boğulmuş, vurulmuş, yukardan düşmüş, boynuzlanmış, canavar yırtmış olup da canlı iken kesmedikleriniz; dikili taşlar (putlar) üzerine boğazlanan hayvanlar ve fal oklarıyla kısmet (şans) aramanız size haram kılındı. Bunların hepsi doğru yoldan çıkmaktır. Bugün kâfirler, dininize karşı ümitsizliğe düşmüşlerdir. Onlardan korkmayın, benden korkun. Bugün dininizi kemale erdirdim, size nimetimi tamamladım. Size din olarak İslâmı beğendim. Kim açlıktan daralır, günaha istekle yönelmeden bunlardan yemek zorunda kalırsa, ona günah yoktur. Çünkü Allah bağışlayan, merhamet edendirلِغَيرِ
  30. 5:5Bugün size iyi ve temiz şeyler helal kılındı. Kendilerine kitap verilenlerin yiyecekleri size helal olduğu gibi, sizin yiyeceğiniz de onlara helâldir. Ve müminlerden iffetli hür kadınlar ve sizden önce kendilerine kitap verilenlerden namuslu hür kadınlar, zina etmeksizin, gizli dost tutmaksızın, namuslu bir şekilde mehirlerini ödediğiniz takdirde, size helâldir. Her kim imanı inkâr ederse, ameli boşa gitmiş olur ve o, ahirette zarara uğrayanlardandırغَيرَ

Bu kök 146 ayette geçiyor; ilk 30 tanesi gösteriliyor.

Kök ve kelime çözümlemesi Quranic Arabic Corpus'tan (GNU GPL). NÛR burada anlam yorumu yapmaz.