Kısaca

Çölde yürüyen biri, uzaktaki serabı su sanır. Yaklaşınca anlar ki ortada su yok. Kur’an’da bu kök, insanın böyle görünüşe aldanıp bir yargı kurmasını ve Allah’ın her şeyi sayıp ölçerek sonucu eksiksiz bildirmesini anlatır.

Türkçedeki izi

hesap

Saymak, ölçmek ve karşılığını belirlemek anlamı bu kökten.

hesaplamak

Zihinde ölçüp biçmek demek; kökle aynı çizgi.

hesapsız

Sayılamayacak kadar çok, ölçüye sığmaz anlamı buradan.

Tanıdık kelimelerle kıyas

• bu kökileكفي(kafi, kifayet)

  Hsb sayar, ölçer ve buna göre karar verir. Kfy sadece yeter oluşu söyler. Kısacası Hsb sayıp ölçer, Kfy yeter der.

  • 21:47Burada Hsb var: teraziler ve hesap. Yani sayıp tartma vurgusu.
  • 4:6Burada kfy var: Allah yeter denir. Yeter oluş öne çıkar.

• bu kökileسرع(sürat, süratli)

  Hsb işin kendisi: hesap etmek ve sonuçlandırmak. SrE hızın niteliğidir. Kısacası Hsb işi yapar, SrE hızını anlatır.

  • 65:8Burada Hsb var: çetin hesaba çekmek. Eksiksiz değerlendirme.
  • 13:41Burada srE var: Allah hızlı hesap görür. Hız vurgulanır.

Müfessir diliyle

Şeyleri sayıp ölçmek; buna göre payı ve sonucu takdir etmek, yahut buna dayanarak zan kurmak.

Kök, bir yandan insanın görünüşten hareketle kurduğu zanna işaret eder (2:273, 24:11, 29:2, 33:20), öte yandan ilâhî düzeyde yapılan eksiksiz sayım, tartım ve sonuçlandırmayı bildirir (21:47, 24:39, 65:8, 13:18). Ayrıca ‘hasb’ kolunda “karşılığı karşılayacak ölçüde olma” ve tek başına değerlendiren/karşılayan mercii anlamı belirir (3:173, 8:62, 2:206, 17:14).

Somuttan soyuta

Somut zeminde güneş ve ayın “sayılara bağlanmış” devri (حُسْبَانًا, 6:96) ve gökten “ölçülü darbe” ihtimali (حُسْبَانًا, 18:40) görülür; buradan kıyâmette eksiksiz tartım ve tamamlama (حِسَاب, 21:47) ile zihnî öngörü/zan alanına (حَسِبَ, 29:2) yükselir.

Kardeş köklerden farkı

• كفيile farkı

  Kfy, çıplak ‘yeter oluş’u bildirir; Hsb ise ‘ölçüp biçme’ye bağlı bir yeterlik ve değerlendirme sunar. “Kefâ billâhi hasîbâ”da (4:6) kâfî olanın niteliği özellikle ‘sayarak/değerlendirerek’ kâfî oluşudur; “Hasbunallâh”ta (3:173) ise karşılığı karşılayacak ölçüde tek merciye dayanış vurgulanır; kfy’de ölçme vurgusu asli değildir (4:45).

  • 4:6
  • 3:173
  • 8:62
  • 4:45
  • 2:206
  • 9:68
  • 17:14

• سرعile farkı

  Srʿ, hız vasfını bildirir; Hsb ise bizzat sayma-değerlendirme işidir. “Serîʿu’l-hisâb”da (2:202, 3:199) hız sadece Hsb’nin icrasının niteliğidir; işin kendisi Hsb’dir, hız ise srʿ’dir (6:62, 13:41, 14:51).

  • 2:202
  • 3:199
  • 6:62
  • 13:41
  • 14:51
  • 5:4

Anlam alanları · 5

1. Zan ve öngörü (insanın zihnî takdiri)

   Görünüşten hareketle bir durumu sanmak; çoğu kez hatalı çıkar (susuzun serabı su sanması gibi).

   • 2:273
   • 24:11
   • 25:44
   • 29:2
   • 33:20
   • 18:104
   • 75:3
   • 90:7
   • 27:44
   • 18:18

2. İlâhî değerlendirme ve sonuçlandırma

   Amellerin eksiksiz sayımı, tartımı ve karşılığın tastamam verilmesi; günün adı da buna nispetledir.

   • 21:47
   • 24:39
   • 65:8
   • 13:18
   • 23:117
   • 26:113
   • 38:26
   • 21:1

3. Ölçü, sayım ve sınırsız verme

   Düzenin sayılara bağlanması ve karşılığın ölçüyle yahut ölçü-dışına taşarak verilmesi.

   • 6:96
   • 18:40
   • 2:212
   • 3:27
   • 39:10
   • 40:40
   • 38:39
   • 78:36

4. Karşılığı karşılayacak tek merciye dayanış (hasb/hasîb)

   Bir şeye tek başına dayanıp ondan beklenenin tamamını görecek ölçüde oluşu; değerlendirici olarak da tek merci.

   • 3:173
   • 8:62
   • 9:59
   • 2:206
   • 9:68
   • 17:14
   • 21:47

5. Beklenmeyen yerden çıkan sonuç

   İnsanın öngörüsüne girmeyen, hesaba katmadığı sonuçların ortaya çıkışı.

   • 39:47
   • 59:2

Biçimlerin kullanımı

حَسِبَ

Görünene dayanarak sanmak/öngörmek; çoğu kez yanılgılı zan.

حِسَاب

Sayım, tartım ve karşılığın tastamam çıkarılması; gün ve süreç adı.

حَسْب

Karşılığı karşılayacak ölçüde olma; tek merciye dayanma.

حَاسَبَ

Birini sayım ve değerlendirmeye tâbi tutmak; sıkı sorgulamak.

حَسِيب

Sayarak değerlendiren; bu vasfıyla tek başına yeter merci.

حُسْبَان

Sayılara bağlı düzen/ölçü; gökten ölçülü darbe/saçağım.

Güven: Güçlü · incelenen 61 ayetin 34'i açıklandı (%56) · toplam 102 ayetten dengeli örnek

Kökün tüm ana biçimleri çok sayıda ayette ve tutarlı bağlamlarda görünür; nazâir açık bir çekirdeğe bağlanıyor.

Açık soru: حُسْبَان’ın 18:40’taki mahiyeti (afet türü) bağlamca ‘ölçülü darbe’yi ima eder; türü hakkında fazlası söylenemez.

Bu okuma Arapça metinden ve kökün geçtiği ayetlerden çıkarıldı; meal yalnızca yardımcı olarak kullanıldı. Ayete dayanmayan iddialar otomatik silindi. Ayetlere tıklayıp kendin tart.

Kur'an'daki izi

40 sûreye yayılıyor; mushaf sırasında ilk kez 2:202'de.

Yoldaş kökler

Aynı ayetlerde bu kökle en sık birlikte geçenler. Bu bir istatistiktir, eş anlam iddiası değildir — farkı ders ortaya koyar.

• سرع · 9 ayet
• اله · 51 ayet
• باس · 6 ayet
• شيا · 15 ayet
• كفي · 4 ayet
• رزق · 7 ayet
• يوم · 13 ayet
• اثم · 4 ayet
• مسك · 3 ayet
• ربب · 18 ayet
• قمر · 3 ayet
• كلل · 11 ayet