Gece ile Gündüz

Her akşam gök, bir sarık gibi başımıza dolanır. Her sabah çözülür. Bunu o kadar çok gördük ki artık görmüyoruz.

Neml sûresinin 86. ayeti bu alışkanlığı bozar: geceyi içinde dinlenmeleri için, gündüzü aydınlık kıldık. Sıradan bir cümle gibi durur. Ama Yûnus 67’yi açın; neredeyse aynı cümle karşınıza çıkar, tek bir farkla. Biri “iman eden bir topluluk için” diye biter, öbürü “işiten bir topluluk için”.

Bu küçük fark büyük bir kapı aralar. Kur’an aynı manzarayı defalarca anlatır ve her defasında sonunu değiştirir: işitenler için, akledenler için, düşünenler için, şükredenler için. Bu yazı o kapıdan girmeye bir davettir: ufukta dönen göğe ve kendi içimizde kapanan göze, ikisine birden.

I · Ufukta

Üç fiil, üç resim

Kur’an gece ile gündüzün yer değiştirmesini tek bir kelimeyle anlatmaz. Üç ayrı fiil kullanır ve her biri başka bir resim çizer.

Tekvîr: sarığı başa dolamak. Gece gündüzün üstüne kat kat sarılır, gündüz gecenin üstüne. Bir yüzey ancak yuvarlaksa böyle sarılabilir. Ayet bunu söylemez ama resmi öyle çizer.

Selh: deriyi yüzmek. Yâsîn sûresi geceyi bir ayet olarak gösterir ve gündüzün ondan sıyrıldığını söyler. Demek ki asıl zemin karanlıktır; ışık onun üstüne giydirilmiş bir elbise, akşam olunca çıkarılır. Karanlık ev sahibi, ışık misafir.

İhtilâf: birbirinin ardınca gelmek. Gece gündüzün halefidir, gündüz gecenin. Ne biri öbürünü geçer ne de öbürü onu yakalar. Furkan 62 bu art arda gelişi “öğüt almak ya da şükretmek isteyen” için kurulmuş bir düzen diye anar.

II · Ölçü

Ayın konakları

Güneşe ziyâ, aya nûr. Biri kendinden yanan ışık, öbürü aldığını geri veren. Sonra ay için konaklar belirlenir. Ay her gece bir konakta durur, inceler, dolar, yeniden incelir. Takvim bu durakların toplamıdır.

Kelimenin kendisine dönmek gerekir: kaddera, ölçü koymak. Varlığa bir miktar, bir sınır, bir kıvam vermek. Ve ayetin ortasındaki kısa kayıt: bi’l-hakk. Boşuna değil, laf olsun diye değil, bir gerçeğe göre.

Ayet “bilen bir topluluk için” diye biter ve bu bir çağrıdır: kevnî ayetleri öğrenmek de kulluğun bir parçasıdır. Ayın yörüngesi bir fizik konusu olduğu kadar bir ayettir. Onu okumayı başkalarına bırakan, kitabın yarısını kapalı tutar.

III · Gece

Bir elbise kadar yakın

Nebe sûresi üç kısa cümleyle bir hayatı özetler: uykunuzu bir kesinti, gecenizi bir elbise, gündüzünüzü bir geçim kıldık.

Libâs, elbise. Elbise örter, ısıtır, korur ve en mahrem olana en yakın duran şeydir. Kur’an eşleri birbirine elbise diye anarken de bu kelimeyi kullanır. Gece de bize öyle yakındır: kimsenin görmediği bir odada üstümüze çekilen bir yorgan.

Sübât, kesmek. Cumartesiye sebt denmesi bundandır: işin kesildiği gün. Uyku günün ipini keser. Hareket durur, ses çekilir, gözler kapanır. Ertesi sabah yeni bir ip bağlanır.

Furkan 47 aynı sahneyi anlatır ve gündüze “hareket zamanı” der. Arapçada kelime nüşûr’dur: kabirden kalkışın, dirilişin kelimesi. Ayet gündüze bir iş saati değil, bir diriliş diyor.

IV · İçimizde

Her gece küçük bir ölüm

Zümer 42 uykuyu ölümle aynı cümleye koyar. Allah ölüm anında da uyku anında da canları alır; ölüme hükmettiğini tutar, ötekini belli bir süreye kadar geri gönderir. Her sabah uyanmak, o geri gönderilmenin kendisidir.

Resûlullah uyanınca böyle dua ederdi:

Duanın son kelimesi yine nüşûr. Furkan 47’de gündüze verilen ad, uyanan insanın dilinde dönüp geliyor. Her sabah küçük bir kıyamet, her uyanış küçük bir diriliş.

Bunun bedende de bir karşılığı var. Gece göz kapanır, organlar susar, gün boyu yüklenen beden boşalır, dengesini yeniden kurar. Uykuyu bugün inceleyenler de benzer bir şey söylüyor: beden ve zihin kendini en çok karanlıkta onarır. Gece bir eksilme değil, bir onarım atölyesidir.

V · Bir düşünce deneyi

Gece kıyamete kadar uzasaydı

Kasas sûresi okura bir soru sorar: Allah geceyi üzerinize kıyamete kadar kesintisiz kılsa, size ışığı kim getirirdi? Sonra aynı soruyu gündüz için sorar.

İki ayetin sonuna dikkatle bakın. Sonsuz gecenin ardından “dinlemez misiniz?”, sonsuz gündüzün ardından “görmez misiniz?” Karanlıkta göz çalışmaz, kulak çalışır. Aydınlıkta göz uyanır. Ayet her duyuyu kendi vaktinde çağırıyor.

VII · Kelimeler

Kur’an’da gece, Kur’an’da gündüz

Kur’an geceyi leyl kelimesiyle 84 yerde, gündüzü nehâr kelimesiyle 57 yerde anar. Tek bir geceyi anlatırken başka bir kelime seçer: leyle. Kadir gecesi böyle bir gecedir; bütün gecelerin içinden seçilmiş tek bir gece.

ٱلَّيْل

84

leyl · gece

ٱلنَّهَار

57

nehâr · gündüz

Ama bu kelimeler en çok yan yana geldiklerinde konuşur. Gece ile gündüz Kur’an’da sık sık bir çift olarak, aynı cümlenin iki kanadı gibi anılır. Biri ötekini anlamlı kılar. Geceye işitmeyi, gündüze görmeyi yakıştıran incelik de bu birlikteliğin içinden doğar.

VIII · Sabah

Hamd ilk ve son sözdür

Kasas sûresi gece ile gündüz sorusunu sormadan hemen önce bunu söyler: hamd dünyada da ahirette de O’nundur. Önce hamd, sonra ayet. Sanki okura şöyle denir: soruya cevap vermeden önce hangi makamda durduğunu bil.

İnsan bir gün kendine sormalı: Ömrüm boyunca ağaca, kuşa, buluta bakıp kaç kez elhamdülillah dedim? Belki bu yazının tek iddiası budur: bu akşam güneş batarken bir an durmak. Gecenin örtüsünü bir elbise gibi giymek. Sabah uyanınca, dönüşün O’na olduğunu bilerek ilk kelimeyi hamd yapmak.

Her sabah bir diriliş. Her akşam bir emanet. Arada, saymaya kalksak bitiremeyeceğimiz nimetler.