Yağmur ve Diriliş

Bazı sabahlar rüzgâr başka türlü eser. Biri başını kaldırıp göğe bakar: “Galiba yağmur yağacak.” Henüz tek damla düşmemiştir. Ama haber gelmiştir.

Kur’an bu âna bir isim verir. Rüzgârları rahmetin önünden gelen bir müjde diye anar: büşrâ. Rahmetten önce rahmetin haberi gelir. Toprak daha ıslanmadan insanın yüzü güler.

Bir de şu var: ba‘de mevtihâ, “ölümünden sonra” sözü Kur’an’da tam on ayette geçer. Dokuzunda ölümünden sonra dirilen yeryüzüdür. Onuncusunda ise damları çökmüş bir kasabanın önünde duran bir adam vardır ve aynı söz onun ağzında bir soruya dönüşür: “Allah burayı ölümünden sonra nasıl diriltecek?” Bu yazı o sorunun peşinden gidiyor. Gökten toprağa, topraktan insana, insandan kalbe.

I · Bir ayetten ötekine

Rahmet yakındır

A‘râf sûresinde bir dua ayeti var. “O’na korkuyla ve umutla dua edin” der ve şu cümleyle biter: Allah’ın rahmeti iyilik edenlere yakındır.

Hemen ardından gelen ayet bambaşka bir manzaraya açılır: rüzgârlar, ağır bulutlar, ölü bir yurt, inen su, çıkan ürünler. Duadan göğe geçilmiştir. Ama okurken bir kopukluk hissetmeyiz.

Halka’daki bir derste bu geçiş üzerinde duruldu. Işık havadan suya geçerken kırılır; suya batırılan kaşık bu yüzden kırık görünür. Bir ayetten ötekine geçmek de böyle bir ortam değişimidir. Kur’an ise okuru kırmadan taşır: önceki ayetin son sözü sonrakinin kapısını aralar. Burada kapı rahmet kelimesidir. 56. ayet “Allah’ın rahmeti” der, 57. ayet “O’nun rahmeti”. Okur zaten oradadır; isim zamire döner ve yol devam eder.

Ayette bir iz daha var. “Korku ve umut” sözü Kur’an’da yalnız dört ayette yan yana gelir. İkisi duadır: burada ve Secde 16’da, yataklarından kalkıp Rablerine korku ve umutla yalvaranlar. Öbür ikisi şimşektir: Ra‘d 12 ve Rûm 24. Gökte şimşek çaktığında içimizde olan, secdedeki kulun hâliyle aynı iki kelimeyle anılıyor. Gök, duanın nasıl edileceğini her fırtınada yeniden gösteriyor.

II · Ufukta

Rüzgârdan toprağa

Rûm sûresi yağmuru kare kare anlatır. Rüzgâr gönderilir. Bulutu kaldırır. Bulut göğe serilir, parça parça olur. Yağmur aralarından çıkar. Kimin üzerine düşerse onlar sevinir.

Sonra tek cümlelik kısa bir ayet gelir. Sanki göz bulutlardan ayrılıp insanların yüzüne döner:

Yağmurun bir de ölçüsü var. Zuhruf 11 suyun gökten “bir ölçüyle” indiğini söyler. Hicr 22 bir şeyi daha hatırlatır: onu depolayan siz değilsiniz. Su bulutta toplanır, toprağın altında saklanır; ama hazinenin anahtarı bizde değildir. Yağmur bir alacak değil, bir ikramdır.

III · Bekleyiş

Umudun kesildiği yer

Bekleyiş uzadıkça insanın içinde bir ses “gelmeyecek” demeye başlar. Kur’an bu sese bir isim verir: kunût, umudu kesip bırakmak. Kelime bütün Kur’an’da altı ayette geçer. Birinde gökten yağmur iner: Şûrâ 28 yağmuru “umut kestiklerinden sonra” indirir. Bu ayete yazının sonunda döneceğiz.

Öbür beşinde yağmur yoktur, insan vardır. Oğul müjdesi alan yaşlı İbrâhîm vardır, kendisine “umudu kesenlerden olma” denir. Kötülük dokununca umudu kesiveren insan vardır. Bir de günahlarının altında ezilmiş kullar vardır:

Aynı kelime. Toprağın yağmurdan umudunu kestiği an ile kulun bağışlanmadan umudunu kestiği an, Kur’an’da aynı fiille anılıyor. Dersteki söz de buydu: tövbe eden kul bağışlanmaya, kurak toprak suya hasrettir. İkisinin de beklediği rahmettir.

Bakara 214 bu bekleyişin en uç noktasını anlatır. Öncekiler öyle sarsıldılar ki elçi ve beraberindekiler “Allah’ın yardımı ne zaman?” dediler. Cevap tek cümledir:

A‘râf 56’nın son kelimesi de buydu: karîb, yakın. Rahmet yakındır, yardım yakındır. Kur’an, bekleyişin en uç noktasında “yakın” der.

IV · Bir insanın hayatında

Bir babanın rüzgârı

A‘râf 57’nin cümlesi üç kelimeden örülüdür: rüzgâr, müjde, rahmet. Yûsuf sûresinde bu üç kelime bir babanın hayatında, aynı sırayla yaşanır.

Ya‘kûb yıllardır oğlunu bekler. Gözleri hüzünden ağarmıştır. Derdini ve hüznünü kimseye değil, yalnız Allah’a açar. Sonra oğullarını yola çıkarırken şöyle der:

Burada “rahmet” diye okunan kelime Arapçada ravh’tır. Rüzgâr demek olan rîh ile aynı kökten gelir: nefes, esinti, ferahlık. Birkaç ayet sonra kervan Mısır’dan yola çıkar. Ya‘kûb, kervan daha gelmeden şunu söyler:

“Koku” diye okunan kelime rîh: A‘râf 57’deki rüzgârların tekili. Müjde, haberden önce bir esinti olarak gelir. Yanındakiler “sen hâlâ eski sapıklığındasın” der. Sonra müjdeci, beşîr, kapıdan girer:

Rüzgâr, müjde, rahmet. Gökte olan bir babanın evinde olur ve kör olmuş gözler yeniden görür, tıpkı ölü toprağın dirilmesi gibi. Ya‘kûb’un son sözü de beklerken söylediği sözün aynısıdır: “Ben Allah’tan sizin bilmediğinizi bilirim.”

Derste söylenen de buydu: rahmet gelmeden önce kişinin hayatında alametleri belirmeye başlar. O alametleri görebilmek için Allah hakkındaki güzel zannı bozmamak gerekir. Ya‘kûb’u kokuyu duyan biri yapan, kervandan önce umudunu kesmemiş olmasıydı.

V · İçimizde

Toprak, dağ ve kalp

Hadîd sûresinde bir geçiş daha var, A‘râf’takinden de keskin. 16. ayet kalplere seslenir: kalplerinizin Allah’ın anılmasına ve inen hakka saygıyla eğilmesinin vakti gelmedi mi?

Ve hemen ardından, hiçbir hazırlık yapmadan:

Kalpten toprağa geçilmiştir. Ama iki ayeti yan yana okuyunca köprü kendiliğinden kurulur: katılaşmış kalp kurumuş topraktır. Onu diriltecek olan da gökten inen bir şeydir. 16. ayetteki “inen hak” ile yağmurun “gökten indirilmesi” aynı fiildir.

Köprünün bir kelimesi daha var. Kalplerin eğilmesi 16. ayette huşû diye geçer. Fussilet 39 kurak toprağı anlatırken aynı kelimeyi seçer: yeri hâşia, boyun eğmiş görürsün; üzerine su inince kıpırdanır ve kabarır. Huşû ile “indirmek” Kur’an’da yalnız dört ayette birlikte geçer: su inen toprak, hak inen kalp, Kur’an inen dağ ve kitap inen insanlar (Âl-i İmrân 199).

Toprak, su gelmeden önce boyun eğer. Dağ, Kur’an inse saygıdan yarılırdı. Kalpten istenen de aynı eğilmedir. Bakara 74 katılaşan kalpleri taşa benzetir, hemen ardından da şunu ekler: taşlardan öyleleri var ki içlerinden ırmaklar fışkırır. Taştan bile su çıkıyorsa kalpten neden çıkmasın? Diriliş, eğilen yerden başlar.

En‘âm 122 bu dirilişi açıkça söyler: ölüyken dirilttiğimiz ve insanlar arasında yürüyeceği bir ışık verdiğimiz kimse, karanlıkta kalan gibi olur mu? Toprağa can veren fiil, insana da can verir.

VI · Soru

Nasıl diriltecek?

Şimdi girişteki adama dönelim. Bakara 259: damları üstüne çökmüş, ıssız bir kasabadan geçen biri. “Ölümünden sonra” sözünü içinden gelen bir soru olarak söyleyen odur:

Cevap ona sözle değil, gözle verilir. Yüz yıl ölü kalır, sonra diriltilir ve üç kez “bak” denir: yiyeceğine bak, eşeğine bak, şu kemiklere bak. Adamın son sözü: Allah her şeye gücü yetendir.

Hemen ardından İbrâhîm aynı soruyu sorar, ama başka bir yerden: “Rabbim, ölüleri nasıl dirilttiğini bana göster.” İnanmadın mı? “İnandım, ama kalbim yatışsın.” Ona dört kuş verilir.

Rûm 50 bu iki soruya birden cevap verir. Bu kez bir adama ya da bir peygambere değil, her okura:

Aynı “bak”, aynı “nasıl”, aynı “ölümünden sonra”, aynı son kelime: kadîr. Kasabanın önündeki adama yüz yıl gerekti. İbrâhîm’e dört kuş. Bize ise her yıl yağan bir yağmur. Soru bir kez soruldu; cevap her bahar yeniden yağıyor.

VII · Ayet sonları

İşte böyle

“Ölümünden sonra” sözünü taşıyan on ayetin sonlarına bakınca bir düzen görünür. Beşi akılla biter: akleden bir topluluk için, belki akıl erdirirsiniz, çoğu akıl etmez. İkisi kudretle, ikisi dirilişle biter. Biri işitmekle.

بَعْدَ مَوْتِهَا

10

ba‘de mevtihâ · ölümünden sonra

خَوْفًا وَطَمَعًا

4

korku ve umut · iki dua, iki şimşek

قَنَطُوا

6

kunût · umut kesmek

خَاشِعَة

4

huşû ve indirmek · toprak, kalp, dağ, insan

Akıl, birinci dosyada gördüğümüz gibi, bağlamaktır. Bu ayetler okurdan tek bir bağ ister: gördüğü dirilişi göremediği dirilişe bağlamak. Ankebût 63 bu bağın kopuk kaldığı hâli anlatır. Gökten suyu kim indirdi diye sorsan “Allah” derler. Bilirler, ama bağlamazlar.

Beş ayet bu bağı açıkça kurar, hep aynı sözle: ke-zâlike, işte böyle. Ölüleri de işte böyle çıkarırız (A‘râf 57). Siz de böyle çıkarılacaksınız (Rûm 19). Siz de işte böyle çıkarılırsınız (Zuhruf 11). İşte çıkış da böyledir (Kâf 11). Ve Fâtır 9:

Son kelime nüşûr. Birinci dosyada sabah uyanışının adı olarak gördüğümüz kelime: Furkan 47 gündüze böyle der, uyanan insanın duası böyle biter. Her sabah küçük bir diriliştir. Her yağmur da.

VIII · Dönüş

Umut kestikten sonra

Yağmur için ne yapılır? Kur’an’ın cevabı insanı şaşırtır. Nûh kavmine şöyle demişti:

Hûd da kavmine aynı sözü söyler: bağış dileyin, size gökten bol yağmur göndersin (Hûd 52). Yağmurun kapısı göğe bakmakla değil, insanın kendine dönmesiyle açılıyor.

Böylece yazının başına dönüyoruz. Kuraklıkta umut kesen toprak ile günahında umut kesen kul aynı kelimeyle anılıyordu. İkisine de inen aynı rahmettir. Şûrâ 28 bu ikisini tek cümlede buluşturur ve bir isimle biter:

Rüzgâr esiyorsa rahmet yoldadır. Toprak boyun eğmişse diriliş yakındır. Umudun kesildiği yer, yağmurun düştüğü yerdir.